ایجاد بحران برای فرار از بحران

از زمان وقوع بحران سوریه،کشورهای مختلفی چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم درصدد تاثیرگذاری بر تحولات این کشور بودند. برخی کشورها همچون ترکیه در ابتدا با حمایت از برخی گروه‎های تروریستی و سپس به صورت مستقیم وارد جنگ سوریه شدند. توجیه اصلی ترکیه برای حضور در مناطق شمالی سوریه، تهدید کردها است و در این راستا تاکنون دوعملیات نظامی "شاخه‎زیتون" و "سپرفرات" را انجام داده است. در این دو عملیات، ترکیه چیزی نزدیک به چهارهزار کیلومتر از خاک سوریه را اشغال کرده و به نوعی این مناطق را به حوزه نفوذ خود تبدیل کرده است. همچنین، آنکارا در مهر 1398 برای عقب راندن شبه نظامیان کرد سوریه موسوم به «نیروهای دمکراتیک سوریه» از مناطق مرزی رقه و حسکه سوریه، عملیات نظامی موسوم به «چشمه صلح» را در شمال سوریه آغاز کرد که این عملیات پس از توافق آتش بس میان آنکارا و واشنگتن متوقف شد و ترکیه به شبه نظامیان کُرد سوریه ۵ روز مهلت داد که تا عمق ۳۲ کیلومتری از مرز ترکیه عقب‎نشینی کنند. اکنون نیز ترکیه قصد دارد عملیات جدیدی را درشمال سوریه و درمحورهای عملیاتی "تل رفعت"،غرب شهر"الباب" و همچنین"کوبانی"،"منبج" و "عین عیسی" انجام دهد.به همین منظور ذکر چند نکته در رابطه با تحرکات فعلی ترکیه حائز اهمیت است:

• سیاست امنیتی ترکیه در قبال کردها مبتنی بر سیاست خط قرمز است. این سیاست یک پایه دوگانه دارد: در وهله اول ترکیه باید مانع از استقلال کردها شود و در وهله دوم از خودمختاری آنها جلوگیری کند. تا قبل از برگزاری رفراندوم اقلیم کردستان تمام تلاش ترکیه بر عدم استقلال کردها بود، اما اکنون با توجه به تحولات موجود در منطقه و حرکت کردها به سمت دولت سازی، ترکیه هر دو هدف را پیگیری می کند. به عبارت دیگر،آنکارا در قبال کردهای سوریه سیاست عدم‎استقلال و در برابر کردهای عراق سیاست عدم خودمختاری را اتخاذ کرده است. به همین دلیل است که ترکیه مخالف تشکیل کردستان سوریه است و برای جلوگیری از تشکیل چنین منطقه‎ای به عفرین و الباب حمله کرد.
• ترکیه در شمال سوریه براساس راهبرد دفاع ازمرزها و بازدارندگی، سیاست نظامی و امنیتی خود را تبیین کرده است. طبق این راهبرد ابتدا در سال 97 به عفرین حمله کرد و سپس عملیات "بهارصلح" را در شمال سوریه با وسعت گسترده‎تری انجام داد.اکنون نیز قصد اشغال مناطق بیشتری از شمال سوریه را دارد.
• در مرحله اول ترکیه به دنبال عدم قدرت‎سازی کردها برای استقلال یا خودمختاری است.راه‎حل آنکارا نیز بر تضعیف قدرت نظامی کردها به عنوان مکمل قدرت سیاسی آنهاست. چنانچه آمریکا حمایت‎های نظامی خود را از کردها بردارد،شرایط مساعدی برای ترکیه در جهت انجام عملیات‎های نظامی فراهم می‎شود. آمریکا نیز در مقاطع مختلف چه در زمان عملیات سپرفرات و چه شاخه زیتون نشان داده که در صورت حمله ترکیه، حمایت خاصی از کردها نخواهد کرد و آنچه برای واشنگتن اولویت دارد، حفظ منافع خود به‌ویژه منابع نفتی شرق‎سوریه است.
• گرچه کردها در تشکیل دولت‎سازی یا استقلال ناکام مانده‌اند، اما همچنان بخاطر دسترسی به آب‎های آزاد تهدید تلقی می‎شوند. این دسترسی قدرت مانور کردها را برای دفع هرگونه تهدید امنیتی بالا خواهد برد. دلیل اصلی ترکیه در حمله به عفرین بخاطر ترس از دسترسی کردها به مدیترانه و بندر لاذقیه بود.
• از منظر ترکیه با توجه به تضعیف قدرت نظامی کردها و جلوگیری از دسترسی کردها به مولفه‎های قدرت(آب‎های آزاد)، شرایط برای از هم‎گسیختگی کردها فراهم شده است. ترکیه اکنون با انجام این حملات به دنبال قطع کانتون‎های کردی سوریه با یکدیگر است. در حملات گذشته، ترکیه با اشغال عفرین، جزیره و کوبانی کانتون های کردی[1] را از یکدیگر جدا کرد. اکنون نیز منطقه عملیاتی مدنظر ترکیه مناطق متصل به کانتون‎های کردی است که با تصرف این مناطق به طور کامل دسترسی کانتون‎ها به یکدیگر قطع می شود. لازم به ذکر است که منطقه کردستان سوریه سرشار از منابع نفتی است. منطقه نفتی شدادی که دومین ذخایر منابع در سوریه بعد از جبل‎الشاعر است و همچنین میادین نفتی مهم رمیلان و جبسه از مناطق مهم در حوزه ادعایی کردهاست. از سوی دیگر کردستان عراق محصور در خشکی است و دسترسی به آب‎های آزاد ندارد.از این روکردها روی مزیت دسترسی کردستان سوریه به آب‎های آزاد به عنوان تنها منطقه کردی میان کردهای چهارگانه(ایران،عراق،سوریه و ترکیه)حساب بازکرده‎اند.
• با ایجاد گسست در مناطق کردی، ترکیه وارد فاز چهارم خود یعنی اسکان افرادی غیر از کردهای کنونی می‎شود.براساس طرح پیشین ترکیه، کردهای سوریه باید از منطقه امن اخراج و حدود 2 میلیون عرب سوری در مناطق اشغالی اسکان داده می‎شدند.ترکیه قصد داشت در این مناطق 10 شهر بسازد که در هرکدام 30 هزار نفر اسکان داده شود. در این شهرها و روستاها هم ده‎ها مدرسه و یک دانشگاه و چند مسجد و تعدادی بیمارستان و چند ورزشگاه و شهرک صنعتی و کشاورزی ساخته شود. با این اقدام ترکیه ارتباط کردهای ترکیه و کردهای سوریه قطع می‎شود و به نوعی منطقه حائل مدنظر ترکیه تاسیس می شود.
• ترکیه به دنبال تسلط بر مناطق استراتژیک مناطق شمالی سوریه است. جاده ترانزیت و استراتژیکی در عمق سی کیلومتری از مرزهای ترکیه وجود دارد به نام M4 که از شمال شرق سوریه آغاز شده و به سواحل دریای مدیترانه و بندر لاذقیه می رسد و این جاده برای ترکیه از اهمیت بسزایی برخوردار است. دلیل آن این است که جاده مزبور از مرزهای عراق شروع شدهو از شهرهای حومه حسکه- عین عیسی- منبج- الباب- حلب- ادلب- جسرالشغور و لاذقیه عبور می کند. این امر به منزله یک کریدور مهم برای مناطق کردی عراق و سوریه است که همان رویکرد کردها در احاطه بر دریای مدیترانه است و تحرکات اخیر برای دسترسی به این مناطق استراتژیک است.
• همان طور که ذکر شد مناطق شرقی سوریه سرشار از منابع نفتی است که اکنون در اختیار کردهای سوریه قرار گرفته است. ترکیه همواره به این مناطق نه فقط به دلیل منابع انرژی، بلکه به دلایل استراتژیکی و به‎ویژه همسایگی با کردهای عراق چشم‏داشته است. زیرا از منظر آنکارا، تسلط بر این مناطق به منزله تحت سلطه قراردادن کردهای عراق از دو جبهه شمالی و غربی است و از این طریق نه تنها تهدیدهای کردهای سوریه، بلکه تهدیدهای کردهای عراق( منظور پ.ک.ک) است را کنترل خواهد کرد. از سوی دیگر ترکیه بنابر فقدان منابع انرژی به دنبال مسیری برای تامین منابع انرژی خود است. یکی از این مناطق شمال سوریه و منابع موجود در آن است که زمان حضور داعش نیز ترکیه نفت این منطقه را از این گروه خریداری می‎کرد.
• باتوجه به موارد فوق؛ راهبرد دولت سوریه نیز پس از دفع تهدید گروه‎های تروریستی، اکنون بر خروج نیروهای اشغالگر از این کشور است. برهمین مبنا ارتش سوریه تصمیم دارد یک سری عملیات‎های نظامی در مناطق شمالی انجام دهد تا در وهله اول مناطق موجود را ازوجود تروریست‏ها پاک‏سازی کند و سپس براساس دفع تهدید،کشورهای اشغالگر را اخراج کند. برهمین مبنا است که ترکیه قصد دارد قبل از انجام هرگونه عملیات توسط ارتش سوریه عملیات شمال را کلید بزند. زیرا درصورت عملیات ارتش سوریه و نابودی گروه‎های تروریستی، ارتش سوریه در مرحله بعدی مترصد خروج کشورهای اشغالگر است.
• البته بسیاری از ناظران و تحلیلگران معتقدند که تحرکات اخیر ترکیه در شمال سوریه در جهت انحراف افکار عمومی ترکیه از مشکلات داخلی همچون سقوط بی‎سابقه لیر و بحث سلامت جسمانی اردوغان است و بدین منظور اردوغان مترصد ایجاد یک بحران خارجی خودساخته برای فرار از انتقاد افکار عمومی در داخل ترکیه است.

در نتیجه می توان گفت این تحرکات و اقدامات مانع از به نتیجه رسیدن اقدامات سیاسی برای حل بحران سوریه و افزایش تنش‎های منطقه‎ای خواهد شد که این امر منجر به حضور گسترده‎تر بازیگران فرامنطقه‎ای به بهانه‎های مختلف خواهد کرد.

[1] کردستان سوریه بر اساس سه کانتون یا بخش، متشکل از کانتون عفرین، کوبانی و جزیره (شامل مناطقی از حسکه و قامشلی) است.