افتتاح سد ایلیسو و اثرات زیست محیطی آن بر همسایگان

سد ایلیسو دومین سد بزرگ ترکیه هفته گذشته با حضور رجب طیب اردوغان رئیس جمهور ترکیه افتتاح شد. اردوغان در مراسم افتتاح آن گفت: این سد بهترین پاسخ به دشمنان قسم خورده ترکیه است.

سد جنجالی ایلیسو بر روی رود خانه دجله در استان ماردین در جنوب شرق ترکیه ساخته شده است. عملیات ساخت آن در سال ۲۰۰۶ آغاز شد و طبق پیش بینی ­ها قرار بود در سال ۲۰۱۴ به پایان برسد، که تا سال 2018 طول کشید.  زمان آبگیری آن به دلیل اعتراض‌های محافل رسمی و غیر رسمی عراق تا نوامبر ۲۰۱۹ به تعویق افتاد. سد ایلیسو گنجایش ۴۳ میلیارد متر مکعب آب یعنی سه برابر سد کرخه (بزرگترین سد ایران) دارد و پس از سد آتاتُرک دومین سد بزرگ ترکیه محسوب می‌شود. این سد در ۶۵ کیلومتری مرز عراق و با طول ۱۸۲۰ متر و به ارتفاع ۱۳۵ متر بزرگترین سدی است که بر روی رود دجله ساخته شده است.

این سد در قالب پروژه آناتولی جنوب شرق معروف به گاپ مورد بهره برداری قرار می گیرد. گاپ  یکی از بزرگترین طرح­های عمرانی مربوط به آب در ترکیه است که مساحتی در حدود 75000 کیلومتر مربع و 9 استان جنوب شرقی ترکیه را در بر می­گیرد. این پروژه به منظور استفاده از منابع آبی حوزۀ دجله و فرات و تولید نیروی برق از انرژی آب، با طرح احداث 22 سد، 19نیروگاه آبی و پروژه­های آبی مختلف در سال 1983م. شروع شد. از 22 سد پیش­بینی شده 19 سد آن به اتمام رسیده است. بر پایه آمارهای رسمی، در کشور ترکیه ۵۰۳ سد وجود دارد که از این تعداد، ۲۰۳ سد جزء سدهای بزرگ به حساب می آیند. بر پایه برنامه­های اعلام شده در پایان پروژه گاپ، تنها اجازه عبور بیشینه، 500 متر مکعب‌ آب‌ را‌ در ثانیه به سوی سوریه و عراق‌ را خواهد‌ داد‌. برخی منابع از طرح­هایی برای ساخت 90 سد و 60 نیروگاه برقی به غیر از طرح­های موجود خبر می­دهند، که  با احداث سد و بستن آب سرشاخه ­های دجله و فرات، ایران و عراق و سوریه، به شدت درگیر معضلات محیط زیستی و اقتصادی، اجتماعی فزاینده ناشی از این توسعه ناپایدار و خود خواهانه شده­اند.

سیاست سد سازی ترکیه در حال حاضر به شکل مستقیم بر آب شرب و مصرفی مردم شمال شرق سوریه و عراق تأثیر گذاشته و  موجب نابودی هزاران هکتار از زمین‌های کشاورزی شده است. کاهش قابل توجه آب ورودی به دجله و فرات علاوه بر تبعات زیست محیطی، تبعات اجتماعی، اقتصادی و امنیتی را نیز در پی دارد. نابودی کشاورزی، کاهش تولید مواد غذایی، خالی شدن روستاها، مهاجرت به شهر و حاشیه‌نشینی و در نهایت ناآرامی‌ها و اعتراضات از اثرات ثانویه یک بحران محیط زیستی است.

علاوه بر عراق و سوریه، سیاست­های آبی ترکیه ایران را هم تحت تاثیر قرار می­دهد. با کاهش جریان آب ورودی دجله به خصوص پس از افتتاح سد ایلیسو آب تالار مشترک هورالهویزه – هورالعظیم در سمت عراق تحت تأثیر قرار گرفته و روند خشک شدن آن تسریع می­شود. که این امر موجب تشدید ریزگردها در این مناطق و حرکت آن به سمت ایران  می شود. در حال حاضر 20 استان کشور درگیر ریزگردهای ناشی از، خشک شدت تالاب های موجود درکشور عراق است. همچنین باعث کاهش کیفیت آب رودخانۀ دجله و به تبع آن اروندرود و کارون می­شود.

ترکیه نسبت به همسایگان شرقی و جنوبی خود که در منطقه خاورمیانه واقع شده­اند، از موقعیت بالادستی در بحث استفاده از آبهای مشترک برخوردار است. ترکیه با مهار آبهای خروجی به خصوص در نوار جنوبی مرزهای خود سعی دارد تا از قدرت مانور بیشتری برخوردار باشد. در حال حاضر ترکیه از آب به عنوان اهرم قدرتمند سیاسی و اقتصادی، در راستای افزایش قدرت خود در منطقه استفاده می­کند. گرچه اکثر کشورهای خاورمیانه با داشتن ذخایر انرژی، منبع مهم اقتصادی دنیا را در اختیار دارند، اما ترکیه با کنترل منابع آبی به عنوان مهمترین منبع حیات، می تواند همسایگان خود را به چالش بکشاند. اظهارات اخیر مقامات ترکیه خود دلیلی بر این مدعا است. وقتی عراق در زمان نوری المالکی به سدسازی ترکیه اعتراض نمود، ترکیه در جواب به وی یک پاسخ بسیار خطرناکی دادند: «مگر شما منابع نفتی خود را با ما اشتراک می­گذارید، که ما منابع آبی خود را با شما اشتراک بگذاریم». ترکیه از جمله بسیار خطرناکی استفاده کرده است، چرا که نفت کالای اقتصادی است، اما آب کالای زیستی است. نباید این دو کالا را با هم برابر کرد. می توان گفت ترکیه به دنبال مبادله آب با نفت است. ترکیه نه تنها از آب به عنوان اهرم فشار سیاسی علیه کشورهای منطقه به ویژه سوریه و عراق استفاده می‌کند، بلکه در نظر دارد تا با فروش آب به این کشورها نفت مجانی به دست آورد. در این راستا، در سال ۱۹۹۷ یکی از وزرای وقت دولت ترکیه اظهار داشت: «دولت ترکیه باید آب دجله و فرات را به همسایگان شمالی خود بفروشد».