دو مأموریت قالیباف در بغداد

سفر محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران در رأس یک هیئت عالی رتبه به بغداد در شرایط حساسی انجام شده و به همین دلیل مورد توجه ویژه محافل و رسانه‌های مختلف قرار گرفته است. عمده گفت‌و‌گو‌های قالیباف با مقامات عراقی در باره مسائل مهم فیمابین از جمله نفت و امنیت هرمز و همچنین موضوع گروه‌های مقاومت و سلاح آنها بود. حمله اخیر پهپادی به دفتر مسرور بارزانی، نخست وزیر اقلیم کردستان عراق و انگشت اتهام به سمت ایران نیز فضای سیاسی میان تهران و اربیل را تحت تأثیر قرار داده و به همین دلیل حضور قالیباف در بغداد، پیام تنش زدایی با اربیل را نیز به کرد‌ها مخابره کرده است.

قالیباف سفر خود را با توقف در محل ترور شهیدان حاج قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس، در نزدیکی فرودگاه بغداد، آغاز کرد که حاکی از تاکید بر موضوع مقاومت به عنوان راهبرد اصلی در سیاست خارجه جمهوری اسلامی ایران می‌باشد. در همین راستا، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران تصریح کرد مقاومت در عراق به عنصری از قدرت منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده و خواستار ایجاد یک نظم منطقه‌ای جدید عاری از دخالت خارجی شد. وی در جلسات سیاسی با علی الزیدی نخست وزیر، نزار آمیدی رئیس جمهور، هیبت الحلبوسی رئیس مجلس و رهبران چارچوب هماهنگی شیعه نیز بر مولفه مقاومت و موضع اصولی ایران نسبت به آن تاکید کرد.

این در حالی است که حاکمیت جدید عراق با مقاومت، به ویژه گروه‌هایی که دارای سلاح بوده و از تحویل آن به دولت خودداری می‌کنند، زاویه دارد. با این حال نیاز عراق به همکاری با جمهوری اسلامی ایران به ویژه در مسئله تنگه هرمز که عمده صادرات نفت عراق به آن وابسته است؛ موجب شده بغداد در این فقره، با ایران وارد اختلاف و تقابل مستقیم نشود.

موضوع سلاح مقاومت

بسیاری از رسانه‌های عراقی و منطقه مهمترین موضوع مذاکرات قالیباف در بغداد را مربوط به مسئله سلاح گروه‌های مقاومت اعلام کرده‌اند؛ به ویژه انکه این سفر در آستانه نزدیک شدن به ضرب الاجل دولت الزیدی برای خلع سلاح گروه‌های مقاومت انجام شده است.

قالیباف ضمن آنکه به تصمیم دولت عراق در موضوع انحصار سلاح در دست حاکمیت احترام گذاشت، اما در عین حال به مقامات عراق توصیه کرد در این پرونده در راستای سیاست‌های تحمیلی ایالات متحده آمریکا گام برندارند. برخی رهبران چارچوب هماهنگی شیعه بر این باورند که اقدام الزیدی در واقع اجرای یک پروژه آمریکایی مرتبط با تام باراک، فرستاده واشنگتن بوده و در شرایط کنونی با توجه به پادرمیانی ایران در این پرونده به ویژه پس از سفر قالیباف به بغداد و پیش از او سفر سردار قاآنی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، گروه‌های مقاومت اعتماد به نفس بیشتری یافته و حتی به گفته برخی منابع داخلی چارچوب هماهنگی شیعه، برخی از گروه‌هایی از جمله عصائب اهل الحق که قبلاً تمایل خود را برای تحویل سلاح ابراز کرده بودند، احتمالاً از نسخه اولیه این پروژه عقب نشینی کرده و رویکرد متفاوتی اتخاذ خواهند کرد.

بااین حال، به گفته برخی منابع عراقی، الزیدی موضع قاطعی را در این مورد به تهران منتقل کرد و بر پیگیری پرونده له خلع سلاح و ضرب الاجل تعیین شده تا پایان ماه سپتامبر تاکید کرد.

با این تفاصیل، به نظر می‌رسد یکی از اهداف سفر قالیباف جلوگیری از تبدیل شدن اختلاف بر سر سلاح به درگیری داخلی در عراق است؛ چرا که اصرار دولت بر تحمیل این تصمیم بدون تفاهم با سایر طیف‌های سیاسی و نیز گروه‌های مقاومت می‌تواند در را به روی یک بحران امنیتی باز کند. از این رو، پزینه قالیباف که گفته می‌شود با اختیارات گسترده (فراتر از ریاست مجلس) از سوی نظام دست به این سفر زده است، یک انتخاب هوشمندانه بوده است.

مسئله تنگه هرمز

علاوه بر بحث سلاح، تنگه هرمز نیز در کانون مذاکرات دو طرف قرار داشت؛ موضوعی که با توجه به آسیب به صادرات عراق ناشی از بسته شدن تنگه و افزایش خطرات دریایی، به طور جدایی ناپذیری با امنیت اقتصادی عراق پیوند خورده است. طبق گزارش‌ها، شرکت‌های بازرگانی نفت اکنون نفت خام بصره را برای بارگیری در خارج از تنگه با قیمت‌های بالاتر برای جذب خریداران ارائه می‌دهند. از این رو، درخواست حلبوسی مبنی بر رفتار ویژه با عراق در این منطقه، با توجه به اینکه هرگونه اختلال در صادرات جنوبی مستقیماً بر درآمد‌های عمومی، ارز و هزینه‌های دولت فشار می‌آورد، مطرح شده است.

علاوه بر این، هرگونه اختلال طولانی مدت در مسیر‌های تجاری و انرژی با ایران، بر شبکه برق عراق فشار وارد می‌کند. در حالی که بغداد در شرایط کنونی به تفاهمات پایدار با تهران نیاز دارد، همزمان در حال بررسی گزینه‌های راهبردی برای صادرات نفت به دور از هرمز، از جمله توسعه مسیر‌های صادراتی از طریق سوریه است. با این حال، این پروژه‌ها با توجه به هزینه هنگفت و زمان طولانی مورد نیاز برای اجرا، فعلا در حد تئوری باقی مانده است.

با توجه به این ماجرا، برخی تحلیلگران میان دو موضوع سلاح و تنگه هرمز ارتباط ایجاد کرده و بر این باورند که بغداد به دلیل پرهیز از بحران اقتصادی، در نهایت مجبور است به رغم فشار‌های واشنگتن، در برابر محور مقاومت انعطاف بیشتری داده و مسئله سلاح مقاومت را دستکم تا مدتی به تاخیر بیفکند و یا آن را به مطالبات مقاومت از جمله خروج اشغالگران آمریکایی از عراق گره بزند.

در مجموع، به رغم وجود برخی اختلافات، حفظ و تقویت مناسبات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی میان دو طرف، که در سفر‌های متوالی مقامات دو کشور نمود می‌یابد، همچنان از اولویت‌های مهم تهران و بغداد بوده و اختلاف افکنی و فشار‌های طرف‌های بیگانه به ویژه آمریکا در این مسیر خللی ایجاد نخواهد کرد.