عقاب‌های تمدن؛ شکاف در انحصار امنیتی آمریکا

برگزاری دومین رزمایش مشترک هوایی چین و مصر با عنوان «عقاب‌های تمدن ۲۰۲۶» را نمی‌توان صرفاً یک تمرین نظامی دوجانبه دانست. اهمیت این رویداد بیش از تعداد جنگنده‌های حاضر در آن، به جایگاه دو طرف بازمی‌گردد. مصر طی چند دهه گذشته یکی از مهم‌ترین شرکای نظامی آمریکا در جهان عرب بوده است؛ در مقابل، چین بازیگری است که حضور آن در خاورمیانه و شمال آفریقا عمدتاً با تجارت، سرمایه‌گذاری و زیرساخت شناخته می‌شد. از همین منظر، توسعه همکاری نظامی پکن و قاهره می‌تواند نشانه‌ای از ورود تدریجی چین به حوزه‌ای باشد که واشنگتن برای دهه‌ها در آن برتری محسوسی داشته است.

وزارت دفاع چین در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد نیرو‌های هوایی چین و مصر دومین دوره رزمایش «عقاب‌های تمدن» را از اواسط اوت تا اوایل سپتامبر در مصر برگزار می‌کنند. تمرین تاکتیک‌های نبرد هوایی، عملیات برتری هوایی، جست‌و‌جو و نجات رزمی و نحوه به‌کارگیری نیرو‌ها از محور‌های اصلی این رزمایش اعلام شده است (۱). مرحله عملیاتی رزمایش نیز از ۲۲ اوت آغاز شد و شامل پرواز‌های مشترک و تمرین برنامه‌ریزی و مدیریت عملیات هوایی بود (۲).

از یک رزمایش مقطعی تا یک روند نظامی

نخستین دوره «عقاب‌های تمدن» در بهار ۲۰۲۵ برگزار شد (۳). این رزمایش ۱۸ روز ادامه داشت و حوزه‌هایی مانند عملیات برتری هوایی، سرکوب پدافند هوایی دشمن، جست‌و‌جو و نجات رزمی و سوخت‌گیری هوایی را شامل می‌شد (۴).

چین در آن دوره جنگنده‌های J-۱۰C، هواپیمای هشدار زودهنگام KJ-۵۰۰ و هواپیمای سوخت‌رسان YY-۲۰ را به مصر اعزام کرد. وزارت دفاع چین این مأموریت را نخستین اعزام سازمان‌یافته مجموعه‌ای از قابلیت‌های نیروی هوایی این کشور به آفریقا برای انجام یک رزمایش مشترک توصیف کرد (۵).

تکرار رزمایش تنها یک سال بعد اهمیت خاصی دارد. یک تمرین نظامی ممکن است اقدامی نمادین باشد، اما استمرار آن و افزایش سطح تجهیزات و مأموریت‌ها نشان می‌دهد روابط دفاعی دو کشور در حال عبور از سطح تماس‌های سیاسی به سمت همکاری عملیاتی منظم‌تر است.

شش هزار کیلومتر؛ نمایش قدرت چین فراتر از مرز‌ها

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های رزمایش ۲۰۲۶، نحوه اعزام نیرو‌های چینی به مصر است. پکن در این دوره جنگنده‌های سنگین چندمنظوره J-۱۶، هواپیما‌های سوخت‌رسان YY-۲۰A و هواگرد‌های پشتیبانی را اعزام کرده است. ناوگان چینی برای رسیدن به مصر بیش از ۶ هزار کیلومتر را در نزدیک به ۹ ساعت پیمود و جنگنده‌های J-۱۶ در طول مسیر از YY-۲۰A سوخت دریافت کردند (۷).

اهمیت این عملیات فقط در رسیدن چند جنگنده به مصر نیست. توانایی انتقال نیروی رزمی، پشتیبانی از آن در مسافت طولانی و حفظ قابلیت عملیاتی، یکی از مؤلفه‌های گسترش قدرت نظامی فراتر از مرز‌ها است. چین هنوز از نظر شبکه پایگاه‌های خارجی و تجربه عملیات برون‌مرزی فاصله قابل توجهی با آمریکا دارد، اما چنین مأموریت‌هایی نشان می‌دهد پکن در حال توسعه قابلیت‌هایی است که برای حضور نظامی فراتر از پیرامون جغرافیایی خود ضروری هستند.

چرا مصر اهمیت دارد؟

اهمیت اصلی رزمایش زمانی آشکار می‌شود که جایگاه مصر در معماری امنیتی آمریکا مورد توجه قرار گیرد. واشنگتن سال‌ها سالانه حدود ۱.۳ میلیارد دلار تأمین مالی نظامی خارجی در اختیار مصر قرار داده و بخش مهمی از روابط دفاعی دو کشور بر خرید تجهیزات، آموزش و همکاری نظامی استوار بوده است (۸). این روابط همچنان ادامه دارد. در رزمایش چندملیتی ستاره درخشان ۲۵ در سال ۲۰۲۵، مصر در کنار آمریکا میزبان بیش از ۴۰ کشور بود و هدف رزمایش افزایش آمادگی و قابلیت همکاری میان نیرو‌های مشارکت‌کننده اعلام شد (۹).

بنابراین، رزمایش چین و مصر را نباید به معنای خروج قاهره از مدار آمریکا یا جایگزینی کامل واشنگتن با پکن دانست. تحول مهم‌تر، کاهش انحصار آمریکا است. مصر اکنون می‌تواند در حالی که همکاری گسترده نظامی خود با آمریکا را حفظ می‌کند، روابط دفاعی با چین را نیز توسعه دهد. این الگو قدرت مانور قاهره را افزایش می‌دهد و نشان می‌دهد کشور‌های منطقه بیش از گذشته به دنبال متنوع‌سازی شرکای امنیتی خود هستند.

از وابستگی امنیتی به متنوع‌سازی شرکا

یکی از منابع نفوذ آمریکا در خاورمیانه طی دهه‌های گذشته، وابستگی بسیاری از کشور‌های منطقه به تسلیحات، آموزش، قطعات و پشتیبانی نظامی واشنگتن بوده است. این وابستگی در مواقعی می‌توانست به ابزار فشار سیاسی نیز تبدیل شود. تجربه مصر نمونه روشنی است. قاهره در دوره نخست ریاست‌جمهوری ترامپ برای خرید جنگنده‌های روسی Su-۳۵ تلاش کرد، اما پس از تهدید آمریکا به اعمال تحریم‌های مرتبط با قانون CAATSA از معامله عقب نشست (۸).

در چنین شرایطی، وجود یک شریک جایگزین اهمیت پیدا می‌کند. چین الزاماً برای کاهش نفوذ آمریکا نیازی ندارد جای واشنگتن را کاملاً بگیرد؛ کافی است به گزینه‌ای معتبر در حوزه تجهیزات، آموزش و همکاری عملیاتی تبدیل شود. هرچه انتخاب‌های کشور‌های منطقه بیشتر شود، استفاده از وابستگی امنیتی به‌عنوان ابزار فشار دشوارتر خواهد شد.

چین؛ از اقتصاد به امنیت

چین طی سال‌های گذشته عمدتاً از مسیر اقتصاد وارد خاورمیانه و آفریقا شده است. تجارت، انرژی، سرمایه‌گذاری و پروژه‌های زیرساختی مهم‌ترین ابزار‌های نفوذ پکن بوده‌اند. اما افزایش منافع اقتصادی در مناطق دوردست، نیاز به ظرفیت‌های امنیتی گسترده‌تر را نیز افزایش می‌دهد.

رزمایش مصر نمونه‌ای روشن از این روند است. چین در سال ۲۰۲۵ برای نخستین بار مجموعه‌ای از جنگنده‌ها، هواپیمای هشدار زودهنگام و سوخت‌رسان را برای رزمایش به آفریقا فرستاد (۵). در سال ۲۰۲۶ این همکاری تکرار شد و J-۱۶‌ها با پشتیبانی سوخت‌رسان هوایی مسیری بیش از ۶ هزار کیلومتر را تا مصر طی کردند (۷).

این تحولات هنوز به معنای شکل‌گیری یک معماری امنیتی چینی در خاورمیانه نیست. آمریکا همچنان از شبکه گسترده‌تری از پایگاه‌ها، توافق‌های دفاعی، فروش تسلیحات و تجربه عملیاتی برخوردار است. با این حال، پرسش مهم دیگر صرفاً این نیست که آیا چین می‌تواند جای آمریکا را بگیرد؛ مسئله این است که آیا آمریکا همچنان تنها گزینه امنیتی معتبر کشور‌های منطقه محسوب می‌شود؟

پایان دوران انتخاب‌های انحصاری؟

مصر تصویری روشن از نظم در حال تغییر منطقه ارائه می‌دهد. قاهره در سال ۲۰۲۵ هم نخستین رزمایش هوایی گسترده خود با چین را برگزار کرد و هم چند ماه بعد میزبان رزمایش چندملیتی ستاره درخشان با حضور آمریکا و بیش از ۴۰ کشور بود.

این رفتار نشان می‌دهد کشور‌های منطقه الزاماً در حال انتخاب میان آمریکا و چین نیستند، بلکه می‌کوشند با همکاری هم‌زمان با هر دو قدرت، استقلال عمل خود را افزایش دهند. از منظر واشنگتن، همین روند می‌تواند مهم‌تر از چرخش کامل مصر به سوی چین باشد؛ زیرا ورود پکن به حوزه‌های حساس نظامی، به‌تدریج از انحصار نفوذ امنیتی آمریکا می‌کاهد.

رزمایش عقاب‌های تمدن ۲۰۲۶ به‌تنهایی نظم امنیتی خاورمیانه را تغییر نمی‌دهد، اما نشانه‌ای از این روند است که چین در کنار گسترش حضور اقتصادی خود، آرام‌آرام وارد حوزه همکاری امنیتی با شرکای سنتی آمریکا می‌شود. از این منظر، این رزمایش بیش از آنکه نشانه جایگزینی قریب‌الوقوع چین با آمریکا باشد، نمادی از فرسایش تدریجی انحصار امنیتی واشنگتن است.