گرینلند در قلب تقابل استراتژیک آمریکا و چین

مقدمه

گرینلند، بزرگ‌ترین جزیره جهان با حدود هشتاد درصد پوشش یخی، در نگاه نخست سرزمینی دورافتاده و غیرقابل سکونت به نظر می‌رسد. اما در تقابل استراتژیک میان آمریکا و چین، این جزیره به یکی از حساس‌ترین نقاط روی کره زمین تبدیل شده است. از کنترل منابع حیاتی و مسیر‌های دریایی راهبردی گرفته تا پایگاه‌های نظامی و زیرساخت‌های ارتباطی، گرینلند همه ابعاد رقابت بزرگ قدرت‌ها را در خود جای داده است. آمریکا با طرح ادعای حاکمیت بر این جزیره و چین با راهبرد «جاده ابریشم قطبی»، هر دو این سرزمین یخ‌زده را به عرصه‌ای برای تعیین سرنوشت نظم نوین جهانی تبدیل کرده‌اند.

منابع زیر یخ؛ شاه‌کلید نظم جدید

ارزشمندترین دارایی گرینلند در زیر لایه‌های یخی آن نهفته است. این جزیره دارای ذخایر عظیم عناصر کمیاب از جمله نئودیمیم، دیسپروزیم و تربیوم است که در تولید موتور‌های الکتریکی، توربین‌های بادی، سامانه‌های راداری، جنگنده‌ها و تجهیزات پیشرفته نظامی کاربرد حیاتی دارند. بر اساس داده‌های سازمان زمین‌شناسی آمریکا، گرینلند با ۱.۵ میلیون تن ذخیره عناصر کمیاب، رتبه هشتم جهان را در این زمینه دارد. با وجود این‌که چین با ۴۴ میلیون تن ذخیره و تسلط بر حدود ۹۰ درصد فرآوری جهانی این مواد، عملاً انحصارگر بازار است، اما گرینلند برای آمریکا فرصتی راهبردی برای گسست از این وابستگی به شمار می‌رود.

کارشناسان ارزش ذخایر معدنی گرینلند را بیش از یک تریلیون دلار برآورد کرده‌اند. با این حال، واقعیت میدانی بسیار پیچیده‌تر است. به دلیل شرایط اقلیمی سخت، نبود زیرساخت‌های لازم و هزینه‌های سرسام‌آور استخراج که بین پنج تا ده برابر سایر نقاط جهان برآورد می‌شود، تاکنون تنها دو معدن در گرینلند فعال هستند و میزان استخراج عناصر کمیاب در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ برابر با صفر گزارش شده است. به گفته یک پژوهشگر مؤسسه قطب شمال، «تبدیل گرینلند به کارخانه تأمین عناصر کمیاب آمریکا، بیشتر شبیه داستان‌های علمی–تخیلی است تا یک برنامه عملی». با این وجود، نگاه راهبردی واشنگتن به این جزیره، بیش از آن‌که مبتنی بر واقعیت‌های کنونی استخراج باشد، بر پتانسیل بلندمدت و جلوگیری از دسترسی چین به این منابع متمرکز است.

شاهراه‌های یخ‌زده و نظم نوین دریانوردی

گرمایش زمین و کاهش یخ‌های قطبی، چشم‌انداز جدیدی پیش روی دریانوردی جهانی گشوده است. مسیر شمال‌شرقی و مسیر شمال‌غربی، فاصله دریایی میان آسیا و اروپا را حدود ۹ تا ۱۵ روز کاهش می‌دهند و امکان عبور از تنگه‌های حساسی مانند مالاکا و کانال سوئز را بی‌نیاز می‌سازند. در این نقشه نوین از دریانوردی جهانی، گرینلند در نقطه تلاقی دو مسیر قطبی با اقیانوس اطلس قرار گرفته و به گلوگاهی راهبردی برای آینده تجارت جهانی بدل شده است.

چین از سال ۲۰۱۸ و با انتشار نخستین سند سیاست‌گذاری قطب شمال، خود را «کشور نزدیک به قطب» معرفی کرده و ابتکار «جاده ابریشم قطبی» را به عنوان بخشی از راهبرد کلان «یک کمربند، یک راه» مطرح ساخته است. پکن نه‌تنها به دنبال بهره‌برداری تجاری از این مسیرهاست، بلکه می‌خواهد در تدوین قوانین و مقررات حاکم بر دریانوردی قطبی نیز سهیم باشد. در مقابل، آمریکا با کنترل گرینلند به دنبال تسلط بر این گلوگاه حیاتی است. کارشناسان معتقدند تصاحب گرینلند توسط آمریکا می‌تواند کریدور تجاری حیاتی چین در قطب شمال را مسدود کند. از سوی دیگر، روسیه که کنترل بخش بزرگی از مسیر شمال‌شرقی را در اختیار دارد، نمی‌خواهد این مسیر به‌طور کامل تحت سلطه آمریکا درآید.

GIUK و چتر دفاعی آمریکا

در بُعد نظامی، گرینلند جایگاهی بی‌نظیر در معادلات دفاعی آمریکا و ناتو دارد. «شکاف GIUK» ـ منطقه دریایی میان گرینلند، ایسلند و بریتانیا ـ تنها گذرگاه خروج ناوگان شمالی روسیه از اقیانوس منجمد شمالی به اقیانوس اطلس است و از همین رو، در طول جنگ سرد به عنوان حیاتی‌ترین خط دفاعی غرب شناخته می‌شد. امروز نیز این منطقه برای پایش تحرکات دریایی روسیه و چین از اهمیت راهبردی برخوردار است.

پایگاه فضایی پیتوفیک در شمال‌غربی گرینلند، خط‌مقدم سامانه هشدار زودهنگام موشکی آمریکا به شمار می‌رود و می‌تواند پرتاب موشک‌های بالستیک قاره‌پیما را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه زودتر شناسایی کند. این پایگاه همچنین گره مرکزی شبکه نظارت فضایی آمریکا برای عملیات ضدماهواره‌ای محسوب می‌شود؛ به‌طوری که به گفته کارشناسان، «بدون گرینلند، شبکه دفاعی آمریکا با یک نقطه کور بزرگ مواجه خواهد شد».

دولت ترامپ در سال ۲۰۲۶ طرحی بلندپروازانه برای گسترش حضور نظامی در گرینلند در دست اجرا دارد. بر اساس گزارش‌ها، آمریکا و دانمارک در حال مذاکره برای احداث سه پایگاه نظامی جدید در جنوب گرینلند هستند. در دوران اوج جنگ سرد، آمریکا هفده تأسیسات نظامی در این جزیره داشت که امروز تنها یک پایگاه باقی مانده است. هدف از این پایگاه‌های جدید، پایش فعالیت‌های دریایی روسیه و چین در شکاف GIUK اعلام شده است. برخی گزارش‌ها حتی حاکی از آن است که آمریکا خواهان رسمیت بخشیدن به این پایگاه‌ها به عنوان قلمرو حاکمیتی خود است. این برنامه‌ها در چارچوب راهبرد کلان «گنبد طلایی» ـ سامانه دفاع موشکی جدیدی که ترامپ در سال ۲۰۲۵ رونمایی کرد ـ قابل فهم است؛ سامانه‌ای که گرینلند نقشی محوری در لایه قطبی آن ایفا می‌کند.

لایه پنهان؛ کابل‌های زیردریایی و امنیت داده‌ها

یکی از ابعاد کمتر شناخته‌شده، اما حیاتی رقابت بر سر گرینلند، زیرساخت‌های ارتباطی است. حدود ۹۰ درصد کابل‌های فیبر نوری فراآتلانتیک از آب‌های اطراف گرینلند عبور می‌کنند. این کابل‌ها که ۹۹ درصد ترافیک داده‌های فرامرزی شامل تراکنش‌های مالی، خدمات ابری و ارتباطات دیپلماتیک را منتقل می‌کنند، روزانه بیش از ده تریلیون دلار ارزش مبادلات مالی را پشتیبانی می‌کنند. پهنای باند این کابل‌ها هزار برابر ماهواره‌ها و هزینه آن تنها یک درصد است. کنترل بر آب‌های اطراف گرینلند، به معنای کنترل بر شریان‌های اطلاعاتی جهان در عصر دیجیتال است.

دو راهبرد؛ تقابل نظامی در برابر نفوذ نهادی

آمریکا و چین در گرینلند دو راهبرد کاملاً متفاوت در پیش گرفته‌اند. واشنگتن با تکیه بر قدرت نظامی و فشار دیپلماتیک، از جمله تهدید به اقدام نظامی، اعمال تعرفه‌های گمرکی و تلاش برای کسب حق سرمایه‌گذاری‌های خارجی، به دنبال کنترل مستقیم و انحصاری بر این جزیره است. راهبرد آمریکا را می‌توان در چارچوب احیای «دکترین مونرو» تفسیر کرد که بر اساس آن، نیمکره غربی حوزه نفوذ انحصاری آمریکا محسوب می‌شود و هیچ قدرت خارجی حق حضور در آن را ندارد.

در مقابل، چین راهبرد «حضور نظامی کم، مشارکت نهادی بالا» را دنبال کرده است. پکن به جای استقرار پایگاه‌های نظامی، از مسیر سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، همکاری‌های علمی و مشارکت در نهاد‌های تصمیم‌ساز قطب شمال، نفوذ خود را گسترش می‌دهد. با این حال، این راهبرد با موانع جدی روبه‌رو شده است. تلاش‌های چین برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های فرودگاهی، پایگاه‌های نظامی متروکه و معادن گرینلند، تقریباً همگی با مخالفت آمریکا و دانمارک متوقف شده است. در ژانویه ۲۰۲۶، دانمارک رسماً اعلام کرد که سرمایه‌گذاری چین در گرینلند را نمی‌پذیرد. کارشناسان مؤسسه ملی مطالعات چین در سوئد معتقدند به دلیل فشار‌های سیاسی و ریسک‌های ژئوپلیتیکی، احتمال موفقیت سرمایه‌گذاری چین در گرینلند در آینده نزدیک بسیار اندک است. با این حال، این به معنای خروج چین از معادلات قطب شمال نیست. پکن عمدتاً بر همکاری با روسیه در مسیر شمال‌شرقی و سرمایه‌گذاری در بخش انرژی روسیه متمرکز شده است. همچنین چین به عنوان یکی از مهم‌ترین واردکنندگان محصولات دریایی گرینلند، اهرم اقتصادی خود را حفظ کرده است.

چشم‌انداز آینده

رقابت بر سر گرینلند وارد فاز جدیدی شده است. آنچه زمانی یک ادعای حاشیه‌ای از سوی ترامپ بود، امروز به یکی از محور‌های اصلی سیاست خارجی آمریکا تبدیل شده است. طرح‌های گسترش پایگاه‌های نظامی، تلاش برای کسب حق سرمایه‌گذاری‌های خارجی و حتی مطرح شدن ایده الحاق بخش‌هایی از گرینلند به خاک آمریکا، همگی نشان از عزم جدی واشنگتن برای تثبیت سلطه خود بر این جزیره دارد. چین نیز اگرچه در کوتاه‌مدت از میدان سرمایه‌گذاری در گرینلند کنار رفته، اما از طریق مشارکت در نهاد‌های بین‌المللی قطب شمال و همکاری با روسیه، حضور استراتژیک خود را در منطقه حفظ کرده است.

گرینلند اینک بیش از یک جزیره یخ‌زده در شمال اقیانوس اطلس است. این سرزمین آینه تمام‌نمای تقابل دو ابرقدرت در عرصه‌های گوناگون، از منابع انرژی و مواد خام حیاتی گرفته تا مسیر‌های دریانوردی، از سامانه‌های دفاع موشکی تا کابل‌های ارتباطی زیردریایی، به شمار می‌رود. همان‌طور که یک تحلیلگر روسی اشاره کرده است، «ما به سطح جدیدی از درگیری ابرقدرت‌ها رسیده‌ایم» و گرینلند در مرکز این درگیری جای دارد.