شرق ایران در چهارراه رقابت چین، هند، آمریکا و ترکیه

خلاصه مدیریتی

تنش پاکستان و افغانستان اکنون به مرحله جنگ نیابتی رسیده و با حملات موقتی هوایی، درگیری‌های مرزی و تلفات غیرنظامیان همراه شده است. پاکستان طالبان را به تبدیل‌شدن به نیروی نیابتی هند متهم می‌کند و طالبان نیز اسلام‌آباد را به حمایت از مخالفان مسلح خود متهم می‌کنند. این وضعیت، همراه با رقابت چین، هند، آمریکا و ترکیه در افغانستان، محیط امنیتی شرق ایران را پیچیده‌تر کرده و آن را به نقطه کانونی ژئوپلیتیک تبدیل کرده است. چین برای حفاظت از مسیر‌های حیاتی خود در افغانستان میانجی‌گری می‌کند؛ هند نفوذ غیرمستقیم خود را افزایش داده تا پاکستان را در وضعیت چندجبهه‌ای قرار دهد؛ آمریکا و ترکیه نیز با حضور امنیتی محدود، در پی مدیریت رقابت قدرت‌ها هستند. ایران در چنین محیطی با مجموعه‌ای از تهدید‌ها و فرصت‌ها روبه‌رو است و نیازمند راهبردی است که بتواند از این بحران برای افزایش عمق راهبردی، ایجاد مسیر‌های زمینی جایگزین و تثبیت نقش منطقه‌ای خود بهره ببرد. طالبان نیز به دلیل فشار‌های اقتصادی و امنیتی، به همکاری عملی با ایران تمایل دارند و این امر امکان ایجاد یک محور امنیتی و اقتصادی در شرق را فراهم می‌کند. راهبرد پیشنهادی ایران باید بر ایجاد کمربند امنیتی و اقتصادی شرق، مدیریت هوشمندانه طالبان و بهره‌گیری از رقابت چین و هند برای جذب سرمایه و ایجاد مسیر‌های ترانزیتی استوار باشد.

نظام مسائل

بی‌ثباتی ساختاری در مرز‌های پاکستان و افغانستان و احتمال سرایت ناامنی به شرق ایران

رقابت چین و هند در افغانستان و اثرگذاری آن بر نظم امنیتی منطقه

حضور غیرمستقیم آمریکا و ترکیه در مدیریت بحران و مهار طالبان

نیاز ایران به مسیر‌های زمینی جایگزین برای کاهش فشار‌های ژئوپلیتیک

ضرورت مدیریت هوشمندانه طالبان به‌عنوان بازیگر جدید و غیرقابل‌پیش‌بینی

گزاره‌های کلیدی تحلیل

تنش پاکستان و افغانستان از سطح سیاسی عبور کرده و به جنگ نیابتی تبدیل شده است.

چین به دنبال ثبات مسیر‌های شرقی است و ایران می‌تواند شریک مکمل این ثبات باشد.

هند نفوذ غیرمستقیم خود را افزایش داده و این امر فشار بر پاکستان را بیشتر می‌کند.

طالبان به همکاری عملی با ایران تمایل دارند و این فرصت راهبردی است.

ایران نیازمند مسیر‌های زمینی جایگزین است تا فشار‌های دریایی را کاهش دهد.

افغانستان به میدان رقابت قدرت‌ها تبدیل شده و ایران باید نقش فعال داشته باشد.

ارزیابی نهایی

ایران در محیطی قرار گرفته که تنش پاکستان و افغانستان، رقابت چین و هند و حضور غیرمستقیم آمریکا و ترکیه، شرق کشور را به یک نقطه حساس ژئوپلیتیک تبدیل کرده است. بااین‌حال، این وضعیت بیش از آنکه تهدید باشد، فرصت است. پاکستان درگیر بحران چندجبهه‌ای است و نیازمند همکاری با ایران؛ طالبان به دلیل فشار‌های اقتصادی و امنیتی، به همکاری عملی با ایران تمایل دارند؛ چین به دنبال امنیت مسیر‌های شرقی است و ایران می‌تواند شریک مکمل این امنیت باشد؛ هند نیز به دنبال مسیر‌های جایگزین برای اتصال به آسیای مرکزی است و ایران می‌تواند این مسیر را فراهم کند. در مجموع، ایران می‌تواند با یک راهبرد فعال، شرق کشور را از یک نقطه آسیب‌پذیر به یک محور ژئواکونومیک تبدیل کند و نقش خود را در نظم جدید منطقه‌ای تقویت کند.

پیشنهاد‌های راهبردی

ایجاد کمربند امنیتی و اقتصادی شرق با مشارکت ایران، افغانستان و چین

تثبیت همکاری امنیتی با طالبان و تبدیل آن به همکاری زیرساختی

فعال‌سازی مسیر‌های ترانزیتی ایران–افغانستان–آسیای مرکزی برای کاهش فشار‌های ژئوپلیتیک

استفاده از رقابت چین و هند برای جذب سرمایه و ایجاد مسیر‌های جدید

تقویت حضور اطلاعاتی و دیپلماتیک ایران در کابل برای مدیریت بحران‌های مرزی

ایجاد سازوکار راستی‌آزمایی امنیتی میان ایران، پاکستان و افغانستان