داعش خراسان در افغانستان

خلاصه مدیریتی

تحولات افغانستان پس از مرداد ۱۴۰۰، محیط امنیتی آسیای مرکزی و جنوب آسیا را وارد مرحله‌ای تازه کرده است. داعش خراسان، با وجود ضربات طالبان، توانسته ساختار خود را از حالت سرزمینی به شبکه‌ای پراکنده، سیال و فرامرزی تغییر دهد؛ شبکه‌ای که هم در داخل افغانستان فعال است و هم در پاکستان، آسیای مرکزی و حتی روسیه عملیات انجام می‌دهد.

طالبان از یک‌سو خود را نیروی ضد داعش معرفی می‌کند و از سوی دیگر، با گسترش مدارس مذهبی، حذف آموزش آکادمیک و ترویج ادبیات جهادی، بستر‌های فکری لازم برای افراط‌گرایی را بازتولید می‌کند.

ایران، روسیه و تاجیکستان هرکدام با تهدیدی متفاوت مواجه هستند: ایران نگران نفوذ داعش در مرز‌های شرقی و حملات فرامرزی است؛ روسیه پس از حمله تالار کروکوس سیتی در فروردین ۱۴۰۳، داعش خراسان را تهدیدی مستقیم علیه امنیت ملی خود می‌داند؛ تاجیکستان نیز با حضور اتباع تاجیک در عملیات‌های داعش خراسان، با خطر نفوذ عقیدتی و امنیتی مواجه است.

به‌طور کلی، تهدید داعش خراسان تنها با اقدامات تاکتیکی مهار نمی‌شود و نیازمند رویکردی منطقه‌ای، چندلایه و مبتنی بر خشکاندن چرخه تولید افراط‌گرایی است.

نظام مسائل

۱. ماهیت و تحول داعش خراسان

شبکه‌ای شدن: پس از فشار طالبان، داعش خراسان از ساختار سرزمینی به شبکه‌ای غیرمتمرکز تبدیل شده است.

گسترش جغرافیایی: حضور در ننگرهار، کنر، کابل و سلول‌های فعال در پاکستان و آسیای مرکزی.

عملیات فرامرزی: حمله تالار کروکوس سیتی در روسیه و حملات پراکنده در ایران، نشان‌دهنده توان عملیاتی خارج از افغانستان است.

تبلیغات چندزبانه: استفاده از انگلیسی، تاجیکی و شبکه‌های اجتماعی برای جذب نیرو.

۲. طالبان؛ سرکوب تاکتیکی، تولید راهبرد

طالبان از سال ۱۳۹۴ با داعش درگیر بوده و پس از قدرت‌گیری، گسترده‌ترین عملیات ضد داعش را اجرا کرده است.

با وجود این سرکوب‌ها، طالبان با توسعه مدارس مذهبی، حذف آموزش آکادمیک و ترویج ادبیات تکفیری، بستر‌های انسانی و فکری افراط‌گرایی را بازتولید می‌کند.

تناقض بنیادین: طالبان هم‌زمان «ضد داعش» و «تولیدکننده مواد خام افراط‌گرایی» است.

۳. ایران؛ تهدید مرزی و فرامرزی

ایران داعش خراسان را تهدیدی جدی علیه امنیت ملی می‌داند، به‌ویژه پس از حملات این گروه در داخل ایران.

نگرانی اصلی ایران:

نفوذ داعش از مرز‌های شرقی

حضور اتباع آسیای مرکزی در شبکه‌های داعش

استفاده داعش از خلأ‌های امنیتی افغانستان

ایران به‌دنبال همکاری اطلاعاتی با طالبان است، اما نسبت به ماهیت عقیدتی طالبان بی‌اعتماد است.

۴. روسیه؛ تهدید مستقیم پس از حمله کروکوس

روسیه داعش خراسان را یکی از فعال‌ترین شاخه‌های داعش می‌داند.

حمله کروکوس سیتی در مسکو، نگاه امنیتی روسیه را تغییر داد و این کشور اکنون افغانستان، علی‌رغم همراهی طالبان، را «منبع بالقوه صدور تروریسم» تلقی می‌کند.

روسیه خواهان همکاری اطلاعاتی با طالبان است، اما نسبت به توان واقعی طالبان برای مهار داعش تردید دارد.

۵. تاجیکستان؛ آسیب‌پذیرترین بازیگر منطقه

اتباع تاجیک در عملیات‌های خارجی داعش خراسان نقش قابل‌توجهی داشته‌اند.

تاجیکستان با تهدید نفوذ عقیدتی، جذب نیرو و بازگشت جنگجویان روبه‌رو است.

این کشور خواستار حضور فعال‌تر سازمان‌های منطقه‌ای مانند سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) برای مهار تهدید است.

ارزیابی نهایی

تهدید داعش خراسان در افغانستان از یک تهدید محلی به تهدیدی چندلایه، فرامرزی و پیچیده تبدیل شده است. طالبان با وجود موفقیت‌های تاکتیکی، نتوانسته چرخه تولید افراط‌گرایی را مهار کند و همین امر باعث شده است داعش خراسان از فشار داخلی عبور کرده و به سمت عملیات‌های خارجی حرکت کند.

ایران، روسیه و تاجیکستان هرکدام برداشت متفاوتی از تهدید دارند و همین تفاوت‌ها مانع شکل‌گیری یک چارچوب امنیتی مشترک شده است. در چنین شرایطی، افغانستان به محیطی تبدیل شده که در آن «سرکوب کوتاه‌مدت» جای «مهار بلندمدت» را گرفته و همین امر تهدید داعش خراسان را پایدار، مهاجم و قابل گسترش نگه داشته است.

پیشنهاد‌ها

ایجاد چارچوب امنیتی منطقه‌ای

همکاری ایران، روسیه، تاجیکستان و حتی پاکستان برای تبادل اطلاعات، رصد تحرکات و هماهنگی عملیاتی.

تمرکز بر گسسته نمودن چرخه تولید افراط‌گرایی

حمایت از آموزش آکادمیک، مقابله با مدارس افراطی و تقویت برنامه‌های ضدافراط‌گرایی در افغانستان و منطقه.

بازنگری در تعامل با طالبان

تعامل مشروط، مرحله‌ای و مبتنی بر سنجش واقعی عملکرد طالبان در مهار افراط‌گرایی.

تقویت ظرفیت‌های مرزی ایران و تاجیکستان

افزایش کنترل مرزی، پایش رفت‌وآمد‌ها و مقابله با نفوذ شبکه‌های داعش.

رصد تبلیغات دیجیتال داعش خراسان

ایجاد سازوکار مشترک برای پایش رسانه‌های داعش، شناسایی شبکه‌های جذب نیرو و مقابله با آنها.