تهدید جنگ مستقیم یا تشدید جنگ نیابتی؟

در هفته‌های اخیر، گزارش‌های متعددی در محافل سیاسی و رسانه‌ای غرب درباره احتمال حمله روسیه به ناتو منتشر شده است. ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا از احتمال «حمله محدود» روسیه به یکی از اعضای ناتو در بازه ۲۰۲۶ تا ۲۰۲۹ خبر می‌دهند؛ سفر رئیس سیا به مسکو برای هشدار به کرملین و اظهارات مقام‌های اروپایی درباره «جنگ ترکیبی» نیز به این فضا دامن زده است. با این حال، این هشدار‌ها نه جدید است و نه به‌تنهایی جدی. واقعیت این است که از فوریه ۲۰۲۲، آمریکا و اروپا با حمایت‌های تسلیحاتی، مالی، اطلاعاتی و اقتصادی چند صد میلیارد دلاری از اوکراین، به‌صورت غیرمستقیم در جنگ با روسیه درگیر شده‌اند. اوکراین مستقیم می‌جنگد، اما به‌عنوان نیروی نیابتی ناتو و غرب عمل می‌کند. بنابراین، هرگونه هشدار درباره «حمله روسیه به ناتو» بدون در نظر گرفتن این واقعیت، تحلیل ناقص و سیاسی است.

هشدار‌ها جدید نیستند

از آغاز جنگ اوکراین، تقریباً هر چند ماه یک‌بار گزارش‌هایی درباره «حمله قریب‌الوقوع روسیه به ناتو» منتشر می‌شود. در سال‌های ۲۰۲۴، ۲۰۲۵ و اکنون ۲۰۲۶، سناریو‌هایی مانند حمله محدود به کشور‌های بالتیک، آزمایش ماده ۵، یا حملات موشکی «تصادفی» به لهستان مطرح شده است. وال‌استریت ژورنال از «حمله محدود» در چند سال آینده خبر می‌دهد؛ تلگراف از «بسیج مخفیانه» پس از انتخابات روسیه می‌نویسد؛ و مقام‌های اروپایی از احتمال تشدید جنگ ترکیبی سخن می‌گویند. اما همزمان، یک مقام ارشد اتحادیه اروپا می‌گوید سرویس‌های اطلاعاتی اروپا «هیچ نشانه‌ای» از برنامه‌ریزی روسیه برای حمله نظامی به ناتو مشاهده نکرده‌اند. کرملین نیز این گمانه‌زنی‌ها را «داستان‌های ترسناک» می‌خواند. این تناقض نشان می‌دهد هشدار‌ها بیش از آنکه محصول اطلاعات قطعی باشند، ابزار سیاسی و روانی‌اند.

ناتو و غرب، طرف غیرمستقیم جنگ هستند

واقعیت انکارناپذیر این است که آمریکا و اروپا سال‌هاست در جنگ اوکراین نقش دارند. حمایت‌های مالی و تسلیحاتی غرب از کی‌یف به صد‌ها میلیارد دلار رسیده است. انتقال موشک‌های دوربرد مانند استورم شادو و ATACMS، سامانه‌های پاتریوت، جنگنده‌های F-۱۶، آموزش نیرو‌های اوکراینی، ارائه داده‌های ماهواره‌ای و اطلاعاتی برای هدف‌گیری، و تحریم‌های بی‌سابقه علیه روسیه، همگی نشان می‌دهد اوکراین تنها یک کشور در حال جنگ نیست؛ بلکه نیروی نیابتی ناتو و غرب در برابر روسیه است. در این چارچوب، روسیه نیز غرب را طرف غیرمستقیم جنگ می‌داند. بنابراین، اگر مسکو تهدیدی متوجه ناتو کند، این تهدید پاسخی به همین واقعیت است، نه یک نقشه ناگهانی و بی‌ربط.

چرا حمله تمام‌عیار روسیه به ناتو بعید است

روسیه در اوکراین گرفتار شده است. ارتش روسیه برای حفظ خطوط مقدم، جبران تلفات و مقابله با حملات پهپادی و موشکی اوکراین، به نیرو و مهمات نیاز مداوم دارد. حمله به ناتو ماده ۵ را فعال می‌کند و می‌تواند وحدت غرب را تقویت کند. توان متعارف روسیه برای جنگ مانور بزرگ با ناتو محدود است. اقتصاد روسیه نیز زیر فشار تحریم‌ها و هزینه‌های جنگ قرار دارد. بنابراین، سناریوی حمله تمام‌عیار به ناتو در کوتاه‌مدت بعید است. حتی حمله محدود نیز بدون محاسبه پاسخ ناتو خطرناک است. هشدار‌های فعلی، بیشتر برای ایجاد آمادگی روانی و توجیه افزایش بودجه دفاعی مطرح می‌شوند تا بازتاب یک تهدید فوری.

کارکرد سیاسی هشدار‌ها

هشدار درباره حمله روسیه به ناتو چند کارکرد دارد: نخست، توجیه افزایش هزینه‌های دفاعی اروپا و آلمان. دوم، حفظ توجه عمومی به جنگ اوکراین در شرایطی که خستگی جنگ و بحران‌های داخلی در حال افزایش است. سوم، تحت فشار قرار دادن آمریکا برای حفظ تعهدات امنیتی در اروپا. چهارم، مشروعیت‌زدایی از هرگونه مذاکره با روسیه. پنجم، پوشاندن این واقعیت که اروپا و آمریکا خود بخشی از جنگ شده‌اند. آماده‌سازی بیمارستان‌های آلمان برای پذیرش روزانه تا هزار مجروح جنگی، نمونه‌ای از همین فضاسازی است؛ اقدامی احتیاطی که همزمان پیام سیاسی «جنگ نزدیک است» را منتقل می‌کند.

خطر واقعی: تشدید از مسیر نیابتی، نه حمله ناگهانی

خطر واقعی، حمله ناگهانی روسیه به ناتو نیست؛ خطر واقعی، تشدید تدریجی از مسیر جنگ نیابتی است. حملات پهپادی، خرابکاری در زیرساخت‌ها، عملیات سایبری و ترور‌های هدفمند، همگی در حال وقوع‌اند و می‌توانند به سوءتفاهم و درگیری مستقیم منجر شوند. لاوروف هشدار داده که اگر اروپا به روسیه حمله کند، جنگ «کاملاً متفاوت و بسیار کوتاه» خواهد بود. این زبان دوگانه ــ انکار همراه با تهدید ــ بخشی از ابهام استراتژیک است. ناتو نیز با ادامه حمایت‌های گسترده از اوکراین، در حال آزمودن خطوط قرمز روسیه است. در چنین وضعیتی، احتمال محاسبات بیش از احتمال حمله برنامه‌ریزی‌شده است.

نتیجه و پیشنهاد

هشدار‌های اخیر درباره حمله روسیه به ناتو نه جدید است و نه به‌تنهایی جدی. این هشدار‌ها بیشتر روایتی سیاسی برای توجیه ادامه جنگ نیابتی و افزایش هزینه‌های دفاعی است. واقعیت این است که اوکراین به‌عنوان نیروی نیابتی ناتو و غرب می‌جنگد و روسیه نیز غرب را طرف غیرمستقیم جنگ می‌داند. برای جلوگیری از درگیری مستقیم، اروپا و آمریکا باید نخست این واقعیت را بپذیرند، سپس خطوط قرمز خود و روسیه را روشن کنند، از تشدید حمایت‌های تهاجمی پرهیز کنند و مسیر مذاکره را جدی بگیرند. در غیر این صورت، ادامه جنگ نیابتی می‌تواند به جنگی مستقیم و فاجعه‌بار بدل شود؛ جنگی که هیچ‌کس برنده آن نخواهد بود.