ارزیابی توافق عراق و ترکیه

علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق و رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور ترکیه در حاشیه هشتاد و یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک بر بسط کامل حاکمیت دولت عراق در منطقه سنجار در شمال این کشور توافق کردند. بنا بر اعلام دولت عراق نیرو‌های ترکیه پادگان «بعشیقه ـ زلیکان» را بر اساس سازوکاری که میان دو طرف مورد توافق قرار گرفته، به‌تدریج به دولت عراق تحویل خواهند داد.

محور‌های اصلی توافق عبارت است از:

• استقرار کامل نیرو‌های تابع دولت مرکزی عراق در سنجار.

• خروج تدریجی نیرو‌های ترکیه از پایگاه بعشیقه ـ زلیکان طبق سازوکار و جدول زمانی مورد توافق.

• پایان دادن به حضور عناصر مسلح خارجی غیرقانونی به طور خاص حزب کارگران کردستان (پ ک ک).

• تعمیق همکاری‌های امنیتی و افزایش کنترل بغداد بر مناطق مرزی.

• افزایش تجارت و سرمایه‌گذاری و تسریع پروژه «جاده توسعه»، شامل اتصال بندر فاو عراق از مسیر ترکیه به اروپا.

ترکیه در شمال عراق سابقه‌ای طولانی از حضور نظامی دارد. آنکارا پایگاه بعشیقه را در سال ۲۰۱۵ تأسیس کرد و در آن زمان اعلام کرد که مأموریت اصلی آن آموزش نیرو‌های عراقی و مشارکت در جنگ علیه داعش است.

عملیات‌ها و استقرار نیرو‌های نظامی ترکیه در اقلیم کردستان در سال‌های بعد به‌ویژه در چارچوب عملیات‌های مکرر آنکارا علیه حزب کارگران کردستان (پ ک ک) گسترش یافت و موجب اعتراضاتی از سوی عراق به دلیل نقض حاکمیت این کشور شد.

طی سال‌های اخیر بغداد و آنکارا همکاری‌های امنیتی خود را تقویت کرده و همزمان برای توسعه روابط در حوزه آب، انرژی، تجارت و حمل و نقل میان دو کشور تلاش کرده‌اند. در آوریل ۲۰۲۴ دو کشور ۲۶ توافق و یادداشت تفاهم در زمینه‌های مختلف امضا کرده بودند.

توافق اخیر بین آنکارا و بغداد را می‌توان نوعی معامله امنیتی ـ سیاسی دانست. عراق می‌کوشد حاکمیت خود را در سنجار و مناطق شمالی تقویت کند، و ترکیه در مقابل انتظار دارد تهدید پ ک ک از خاک عراق کاهش یابد و پروژه‌های اقتصادی و ترانزیتی مشترک فعال شود.

پس از این توافق، وضعیت پ ک ک در سنجار وارد مرحله خلع سلاح و برچیده شدن نقش نظامی شده است؛ اما این به معنای خروج فوری همه نیرو‌های مرتبط با پ ک ک یا پایان قطعی نفوذ آن در منطقه نیست. در کوتاه‌مدت، احتمالاً پ ک ک تلاش می‌کند حضور خود را از شکل نظامی آشکار به شبکه‌های سیاسی، اجتماعی و محلی تبدیل کند.

از این منظر نمی‌توان این توافق را به معنای خروج فوری و کامل ترکیه از شمال عراق دانست. مسئله اصلی، اجرای جدول زمانی تحویل پایگاه و میزان توانایی بغداد برای کنترل سنجار و جلوگیری از فعالیت پ ک ک است؛ به همین دلیل با آنکه این توافق مهم است، اما از ضمانت اجرایی روشن برخوردار نمی‌باشد.

از طرف دیگر، این توافق برای امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران هم‌زمان فرصت و چالش ایجاد می‌کند. اثر فوری توافق احتمالاً محدود است، اما اگر اجرا شود، می‌تواند آرایش نفوذ ایران، ترکیه و گروه‌های مسلح در شمال‌غرب عراق را تغییر دهد.

پیامد‌های مثبت این توافق برای ایران عبارت است از: پایان یا کاهش عملیات یک جانبه ترکیه؛ تقویت حاکمیت عراق که با سیاست ایران مبنی بر حفظ تمامیت ارضی و حاکمیت دولت عراق سازگار است؛ کاهش خلأ امنیتی پس از خروج نیرو‌های ترکیه؛ کاهش امکان بازسازی و بازگشت داعش در شرایط خلا امنیتی.

با این حال این توافق ممکن است به جای خروج ترکیه از معادلات عراق، به تثبیت نفوذ سیاسی، امنیتی و اقتصادی آنکارا منجر شود. ترکیه با پیوند دادن موضوع پ ک ک به انتقال پایگاه بعشیقه و پروژه جاده توسعه، می‌کوشد نقش خود را از یک قدرت نظامی مداخله‌گر به شریک اصلی بغداد تبدیل کند. در این راستا، جاده توسعه می‌تواند مسیر تجاری جایگزینی ایجاد کند که تجارت خلیج فارس را از تنگه هرمز دور کند و در نتیجه بخشی از اهرم منطقه‌ای ایران را کاهش دهد.

از جنبه ژئوپولیتیک سنجار برای نیرو‌های نزدیک به ایران اهمیت دارد، زیرا در مسیر ارتباطی عراق و سوریه قرار گرفته است. ارزیابی‌های تحلیلی این منطقه را یکی از گذرگاه‌های مهم برای نیرو‌های حشدالشعبی و نفوذ ایران در مسیر عراق ـ سوریه معرفی می‌کند؛ به همین دلیل برخی تحلیلگران معتقدند اگر پ ک ک خلع سلاح شود و حاکمیت بغداد بدون مشارکت مؤثر گروه‌های نزدیک به ایران برقرار شود، آزادی عمل گروه‌های مقاومت در این کریدور کاهش خواهد یافت. در این صورت، توافق تنها علیه پ ک ک نیست؛ بلکه می‌تواند بر کنترل مسیر‌های زمینی و امنیتی شمال عراق تاثیرگذار باشد.

به طور خلاصه، توافق اخیر در کوتاه مدت می‌تواند برای ایران از جنبه امنیتی مثبت، اما از نظر ژئوپلیتیک منفی باشد. از یک سو تهدید عملیات ترکیه، پ ک ک و بی‌ثباتی در سنجار کاهش می‌یابد؛ اما از سوی دیگر، اگر ترکیه در چارچوب همکاری با بغداد و جاده توسعه جای پای خود را تثبیت کند، فضای مانور ایران در شمال عراق محدودتر خواهد شد.

در مجموع، این توافق را نباید صرفاً امنیتی و توافقی علیه پ ک ک دانست؛ بلکه بخشی از رقابت گسترده‌تر بر سر شکل آینده نظم امنیتی و اقتصادی عراق و منطقه محسوب می‌شود.