شاهراه جدید اتصال ترکیه به عراق از قلب سوریه

پس از نزدیک به یک دهه تعطیلی، عملیات ساخت و آماده‌سازی گذرگاه مرزی قامشلی–نصیبین در مرز سوریه و ترکیه رسماً آغاز شده است. قتیبه بدوی، رئیس هیئت عمومی گذرگاه‌ها و گمرکات سوریه، روز ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که این گذرگاه هفتمین معبر مرزی میان دو کشور خواهد بود و هدف از احداث آن، تسهیل عبور مسافران، افزایش مبادلات تجاری و گشودن فرصت‌های جدید برای ترانزیت از خاک سوریه است. این پروژه صرفاً بازسازی یک معبر قدیمی نیست، بلکه می‌تواند بخشی از تلاش گسترده‌تر برای تبدیل شمال شرق سوریه به یک گره ترانزیتی در شبکه حمل‌ونقل منطقه باشد.

از یک مرز بسته تا یک کریدور ترانزیتی

نقطه عبور قامشلی–نصیبین از نظر جغرافیایی جدید نیست. این گذرگاه پیش‌تر نیز وجود داشت، اما به دلیل تحولات امنیتی و سیاسی شمال سوریه برای سال‌ها بسته باقی ماند. شهر نصیبین در استان ماردین ترکیه در مقابل قامشلی قرار دارد و شبکه جاده‌ای استان حسکه نیز به سمت شرق، یعنی مرز عراق، امتداد می‌یابد. همین موقعیت جغرافیایی به این گذرگاه اهمیتی فراتر از یک معبر دوجانبه می‌دهد و ظرفیت تبدیل آن به حلقه‌ای برای اتصال ترکیه به عراق از مسیر سوریه را ایجاد می‌کند.

مقامات سوری و ترکیه‌ای نیز بر این ظرفیت تأکید کرده‌اند. احمد الهلالی، معاون استاندار حسکه، در ژوئیه ۲۰۲۶ گفته بود که بازگشایی گذرگاه می‌تواند به احیای تجارت میان ترکیه و عراق از مسیر سوریه کمک کند. وی همچنین به طرح اتصال جاده‌ای میان نصیبین و گذرگاه الیعربیه در مرز سوریه و عراق اشاره کرده بود. در صورت تکمیل این زیرساخت‌ها، شمال شرق سوریه می‌تواند به حلقه‌ای میان شبکه حمل‌ونقل ترکیه و مسیرهای منتهی به عراق تبدیل شود؛ هرچند تحقق این چشم‌انداز به ساخت و تکمیل زیرساخت‌های مکمل و ایجاد سازوکارهای عملیاتی در مرز عراق نیز وابسته است.

رشد چشمگیر ترافیک ترانزیتی

این طرح در شرایطی دنبال می‌شود که حجم ترانزیت از خاک سوریه افزایش قابل توجهی داشته است. بر اساس داده‌های اعلام‌شده از سوی مقام‌های سوری، تعداد کامیون‌های ترانزیتی از حدود ۳۵۰۰ دستگاه در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۳۰ هزار دستگاه در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۶ رسیده است. این افزایش نشان‌دهنده رشد قابل توجه استفاده از ظرفیت سوریه برای انتقال کالا به بازارهای منطقه است.

همزمان، تجارت دوجانبه سوریه و ترکیه در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳.۷۵ میلیارد دلار رسید که نسبت به سال قبل ۴۲ درصد افزایش داشت. آنکارا و دمشق نیز هدف افزایش این رقم به ۱۰ میلیارد دلار را دنبال می‌کنند. عمر بولات، وزیر تجارت ترکیه، در ژوئیه اعلام کرده بود که دو طرف برای بازگشایی هرچه سریع‌تر گذرگاه نصیبین–قامشلی همکاری می‌کنند. در ماه اوت نیز مقام‌های سوری و ترکیه‌ای درباره توسعه گذرگاه‌های مرزی، تسهیل عبور کامیون‌ها و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای بازگشایی قامشلی–نصیبین گفت‌وگو کردند.

پیوند با کریدورهای بزرگ‌تر منطقه‌ای

اهمیت گذرگاه قامشلی–نصیبین را باید در چارچوب تحولات گسترده‌تر شبکه‌های ترانزیتی منطقه بررسی کرد. عراق در حال پیشبرد پروژه جاده توسعه است؛ طرحی حدود ۱۲۰۰ کیلومتری با برآورد سرمایه‌گذاری ۱۷ میلیارد دلار که بندر بزرگ فاو را از طریق شبکه ریلی و جاده‌ای به مرز ترکیه متصل می‌کند. بغداد و آنکارا در سپتامبر ۲۰۲۶ نیز به مرحله نهایی‌سازی پیش‌نویس اجرای این پروژه نزدیک شدند.

با این حال، مسیر قامشلی–نصیبین را نباید بخشی از خود جاده توسعه عراق دانست؛ این دو پروژه مسیرهای مستقلی هستند که در صورت توسعه زیرساخت‌های ارتباطی میان شمال شرق سوریه و عراق، می‌توانند ظرفیت‌های مکملی برای یکدیگر ایجاد کنند.

در شرایطی که ناامنی در برخی مسیرهای دریایی منطقه، اهمیت مسیرهای زمینی جایگزین را افزایش داده است، ایجاد شبکه‌های زمینی میان ترکیه، سوریه و عراق می‌تواند اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیکی بیشتری پیدا کند.

چالش‌های پیش‌رو

با وجود این ظرفیت‌ها، تحقق کامل چشم‌انداز ترانزیتی قامشلی–نصیبین بدون موانع نیست. یکی از مهم‌ترین مسائل، تثبیت ترتیبات سیاسی و امنیتی در شمال شرق سوریه است. دولت سوریه و نیروهای دموکراتیک سوریه (SDF) در ژانویه ۲۰۲۶ توافقی برای آتش‌بس و ادغام تدریجی نیروهای نظامی و امنیتی SDF در ساختار دولت امضا کردند و کنترل گذرگاه‌های مرزی نیز در چارچوب این توافق به دولت مرکزی واگذار شده است. روند اجرای این توافق همچنان یکی از عوامل مهم در ثبات منطقه محسوب می‌شود.

از سوی دیگر، گذرگاه هنوز برای فعالیت کامل مسافری و تجاری آماده نشده است. مقام‌های سوری از انجام عملیات پاک‌سازی، مین‌روبی، مطالعات مهندسی و آماده‌سازی زیرساخت‌ها خبر داده‌اند و تاریخ قطعی آغاز فعالیت کامل آن نیز اعلام نشده است. بنابراین، چالش اصلی فقط احداث خود گذرگاه نیست؛ بلکه ایجاد جاده‌های دسترسی، زیرساخت‌های گمرکی، هماهنگی میان دمشق و آنکارا، اتصال به شبکه جاده‌ای عراق و تأمین ثبات امنیتی در شمال شرق سوریه است.

جمع‌بندی

احیای گذرگاه قامشلی–نصیبین را می‌توان بخشی از روند بازتعریف جایگاه اقتصادی سوریه پس از سال‌ها جنگ و انزوا دانست. این گذرگاه در صورت تکمیل زیرساخت‌های پیرامونی می‌تواند شمال شرق سوریه را به حلقه‌ای میان ترکیه و بازارهای عراق و حتی مسیرهای گسترده‌تر منطقه‌ای تبدیل کند.

با این حال، اهمیت واقعی این پروژه نه در خود یک گذرگاه مرزی، بلکه در شبکه‌ای است که می‌تواند در اطراف آن شکل بگیرد. اگر مسیرهای ارتباطی میان قامشلی، مرز عراق و شبکه ترانزیتی ترکیه تکمیل شوند و ترتیبات امنیتی شمال شرق سوریه تثبیت شود، این منطقه می‌تواند از یک فضای پیرامونی به یکی از نقاط مهم ترانزیتی میان ترکیه، سوریه و عراق تبدیل شود.