حلقه جدید رقابت اسرائیل و ترکیه در شرق مدیترانه

ابعاد نفوذ اسرائیل در قبرس

۱. بُعد نظامی-امنیتی؛ ستون فقرات همکاری

همکاری دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس در سال ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ وارد مرحله منسجم‌تری شد. در نشست سه‌جانبه دسامبر ۲۰۲۵، سه کشور بر تقویت همکاری‌های امنیتی، دفاعی و نظامی و افزایش همکاری‌های دریایی تأکید کردند و برنامه‌هایی برای افزایش رزمایش‌های هوایی و دریایی در سال ۲۰۲۶ مطرح شد.

قبرس نیز سامانه پدافند هوایی Barak MX ساخت اسرائیل را دریافت کرده است؛ اقدامی که مقام‌های ترکیه نسبت به پیامد‌های آن برای موازنه امنیتی جزیره هشدار داده‌اند. گزارش‌های موجود همچنین از تلاش قبرس برای خرید تانک‌های مرکاوا خبر می‌دهند؛ هرچند این معامله در مقاطع مختلف با موانعی روبه‌رو بوده و تا سپتامبر ۲۰۲۶ همچنان در مرحله پیگیری قرار داشت.

در نتیجه، همکاری نظامی اسرائیل و قبرس را می‌توان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های تغییر محیط امنیتی شرق مدیترانه دانست؛ محیطی که ترکیه نیز در واکنش به تحولات آن، در مارس ۲۰۲۶ شش فروند جنگنده F-۱۶ و سامانه‌های پدافندی را در قبرس شمالی مستقر کرد.

۲. بُعد جمعیتی-سرزمینی؛ گسترش حضور اقتصادی و اجتماعی

افزایش حضور شهروندان اسرائیلی در قبرس، به‌ویژه در بازار املاک، به موضوعی بحث‌برانگیز در فضای سیاسی و اجتماعی این جزیره تبدیل شده است.

برخی مطالعات و گزارش‌های محلی از خرید حدود ۴ هزار ملک توسط خریداران اسرائیلی بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ خبر می‌دهند؛ تمرکز این خرید‌ها نیز در شهر‌هایی مانند لارناکا، لیماسول و پافوس گزارش شده است. در عین حال، برآورد‌های موجود درباره تعداد شهروندان اسرائیلی ساکن قبرس متفاوت است و یک مطالعه دانشگاهی رقم تقریبی ۱۰ تا ۲۰ هزار نفر را مطرح کرده است؛ بنابراین رقم ۲۵ هزار نفر را نمی‌توان به‌عنوان جمعیت قطعی جامعه یهودی جزیره ارائه کرد.

این حضور با گسترش خدمات، کسب‌وکار‌ها و پروژه‌های مسکونی و گردشگری مرتبط با سرمایه‌گذاران اسرائیلی همراه شده است. در برخی مناطق نیز نگرانی‌هایی درباره افزایش قیمت مسکن و دسترسی شهروندان محلی به بازار املاک مطرح شده است.

۳. بُعد اقتصادی و سرمایه‌گذاری؛ نفوذ مالی

حضور اقتصادی اسرائیل در قبرس تنها به خرید مسکن محدود نیست و حوزه‌های گردشگری، املاک، خدمات و فناوری را نیز دربر می‌گیرد. مطالعات درباره سرمایه‌گذاری اسرائیلی و جامعه یهودی در قبرس، حضور سرمایه‌گذاران این طیف را در بخش‌هایی مانند رستوران، داروسازی، فناوری مالی، کشتیرانی و انرژی مورد بررسی قرار داده‌اند.

در حوزه گردشگری و املاک نیز گزارش‌هایی از سرمایه‌گذاری صد‌ها میلیون یورویی گروه هتلداری Fattal و پروژه‌های بزرگ ساختمانی در لیماسول، پافوس و لارناکا منتشر شده است.

بنابراین، به‌جای تمرکز بر یک رقم قطعی برای سرمایه‌گذاری مستقیم اسرائیل، می‌توان از گسترش چندلایه حضور اقتصادی اسرائیل در قبرس سخن گفت؛ روندی که در کنار همکاری‌های سیاسی و امنیتی، عمق روابط دو طرف را افزایش داده است.

۴. بُعد انرژی؛ نهادینه‌سازی همکاری منطقه‌ای

در ژوئن ۲۰۲۶، آمریکا، یونان، قبرس و اسرائیل مرکز انرژی شرق مدیترانه را در هیوستون راه‌اندازی کردند. این مرکز قرار است در حوزه امنیت انرژی، منابع گاز فراساحلی، زیرساخت، تحقیق و توسعه و اتصال منطقه‌ای فعالیت کند و بخشی از چارچوب ۳+۱ محسوب می‌شود.

همزمان، پروژه Great Sea Interconnector برای اتصال شبکه‌های برق یونان، قبرس و در مرحله بعد اسرائیل در حال پیشرفت است. این پروژه ۱۲۰۸ کیلومتر طول و ظرفیت اولیه ۱۰۰۰ مگاوات دارد و بخش قبرس-یونان آن در دست ساخت قرار گرفته است. در اوت ۲۰۲۶ نیز درخواست سرمایه‌گذاری برای بخش قبرس-اسرائیل ارائه شد.

با این حال، پروژه با تأخیر، افزایش هزینه‌ها و اختلافات ژئوپولیتیکی در شرق مدیترانه مواجه بوده است؛ بنابراین نمی‌توان آن را پروژه‌ای کاملاً نهایی و بدون ریسک دانست.

۵. بُعد نهادی-دیپلماتیک؛ تثبیت چارچوب همکاری

همکاری سه‌جانبه اسرائیل، یونان و قبرس در سال‌های اخیر از یک چارچوب سیاسی به حوزه‌های دفاع، امنیت دریایی، انرژی و زیرساخت گسترش یافته است. در دهمین نشست سه‌جانبه در دسامبر ۲۰۲۵، سه کشور بر تقویت همکاری‌های امنیتی و نظامی تأکید کردند و اهمیت چارچوب ۳+۱ با مشارکت آمریکا را نیز مورد تأکید قرار دادند.

در همین چارچوب، قبرس در ژوئن ۲۰۲۶ نخستین پرداخت ۱۷۷.۲ میلیون یورویی از سازوکار دفاعی SAFE اتحادیه اروپا را دریافت کرد. همزمان گزارش‌هایی درباره تلاش شرکت‌های دفاعی اسرائیلی برای ایجاد حضور در قبرس و استفاده از فرصت‌های مرتبط با بازار دفاعی اروپا منتشر شده است؛ هرچند قوانین SAFE دسترسی خودکار شرکت‌های خارج از اتحادیه اروپا را تضمین نمی‌کند.

پیامد‌ها برای ترکیه

۱. فشار ژئوپولیتیک و احساس محاصره

مهم‌ترین پیامد از منظر آنکارا، افزایش همکاری میان اسرائیل، یونان و قبرس در محیطی است که ترکیه پیش‌تر نیز با یونان و جمهوری قبرس بر سر مسائل دریایی، انرژی و آینده سیاسی جزیره اختلاف داشته است.

اندیشکده بروکینگز در ژوئن ۲۰۲۶ نوشت که رقابت ترکیه و اسرائیل در شرق مدیترانه تشدید شده و همکاری دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس، احساس «محاصره دریایی» را در آنکارا افزایش داده است. این تحلیل همچنین شکل‌گیری یک «خط گسل جدید» در مدیترانه را مطرح می‌کند.

هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، نیز در آوریل ۲۰۲۶ همکاری نظامی یونان، قبرس و اسرائیل را برای ترکیه و برخی کشور‌های منطقه «تهدید» توصیف کرد و گفت آنکارا نسبت به اهداف این همکاری‌ها نگرانی دارد.

۲. مسابقه تسلیحاتی

تقویت توان دفاعی قبرس با سامانه‌های اسرائیلی با واکنش نظامی ترکیه همراه شده است. آنکارا در مارس ۲۰۲۶ شش فروند F-۱۶ و سامانه‌های پدافند هوایی را به قبرس شمالی اعزام کرد؛ اقدامی که در پی افزایش فعالیت نظامی دیگر بازیگران در جزیره انجام شد.

از سوی دیگر، برنامه دفاعی ترکیه نیز در حال گسترش است. دولت ترکیه در برنامه میان‌مدت ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ از افزایش ۲۲۹ درصدی منابع دفاعی و فناوری‌های حیاتی سخن گفته است؛ هرچند مبنای دقیق محاسبه این رقم و سهم آن از افزایش واقعی قدرت خرید همچنان نیازمند تفکیک بودجه‌ای بیشتر است.

در حوزه دریایی نیز فرمانده نیروی دریایی ترکیه در اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد بیش از ۵۰ شناور جنگی به‌صورت همزمان برای نیروی دریایی ترکیه و مشتریان خارجی در حال ساخت هستند؛ بنابراین تعبیر دقیق‌تر، «گسترش ظرفیت کشتی‌سازی و ناوگان» است، نه ساخت ۵۰ ناوچه برای نیروی دریایی ترکیه.

۳. فشار بر موقعیت انرژی ترکیه

توسعه همکاری انرژی میان اسرائیل، یونان، قبرس و آمریکا و پیشرفت پروژه Great Sea Interconnector، ترکیه را با روندی مواجه می‌کند که می‌تواند نقش آنکارا را در برخی طرح‌های اتصال انرژی شرق مدیترانه محدود کند.

با این حال، تعبیر «بسته‌شدن کامل دروازه انرژی ترکیه» دقیق نیست؛ زیرا پروژه‌های منطقه هنوز با مسائل فنی، مالی و ژئوپولیتیکی مواجه‌اند و بخش‌هایی از Great Sea Interconnector نیز با تأخیر روبه‌رو شده است.

۴. فشار دیپلماتیک و رقابت منطقه‌ای

آنکارا با یک شبکه رو به گسترش از همکاری‌های اسرائیل، یونان و قبرس مواجه است که آمریکا نیز در قالب ۳+۱ در برخی حوزه‌های آن حضور دارد. با این حال، این چارچوب را نمی‌توان یک پیمان دفاع جمعی رسمی مشابه ناتو دانست.

در مقابل، ترکیه نیز در سال ۲۰۲۶ تلاش کرده همکاری‌های دفاعی خود با کشور‌های منطقه را گسترش دهد. در اوت ۲۰۲۶، ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان توافق دفاعی مشترک مکه را امضا کردند که بر اساس آن حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به هر سه تلقی می‌شود. مقام‌های ترکیه تأکید کرده‌اند که این توافق علیه کشور مشخصی تنظیم نشده است.

۵. پیامد‌های اجتماعی-اقتصادی در قبرس

افزایش خرید املاک توسط شهروندان خارجی، از جمله اسرائیلی‌ها، به موضوعی بحث‌برانگیز در قبرس تبدیل شده است. گزارش‌های موجود از خرید حدود ۴ هزار ملک توسط خریداران اسرائیلی از سال ۲۰۲۱ خبر می‌دهند و برخی جریان‌های سیاسی قبرس نسبت به تأثیر این روند بر قیمت مسکن و دسترسی جوانان به خانه ابراز نگرانی کرده‌اند.

با این حال، نسبت دادن تمام افزایش قیمت مسکن در جنوب قبرس به خریداران اسرائیلی نیازمند شواهد بیشتری است؛ زیرا بازار املاک قبرس تحت تأثیر مجموعه‌ای از عوامل داخلی و خارجی قرار دارد.

۶. واکنش ترکیه؛ تشکیل ائتلاف‌های جایگزین

ترکیه در برابر گسترش همکاری‌های اسرائیل، یونان و قبرس، به دنبال توسعه چارچوب‌های همکاری جایگزین است. توافق دفاعی مکه میان ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان یکی از نمونه‌های جدید این رویکرد محسوب می‌شود. این توافق البته اهداف گسترده‌تری دارد و مقام‌های سه کشور آن را صرفاً در چارچوب رقابت با اسرائیل یا تحولات قبرس تعریف نکرده‌اند.

جمع‌بندی

گسترش روابط اسرائیل و قبرس را نمی‌توان صرفاً به یک همکاری دوجانبه محدود کرد؛ این روابط اکنون در شبکه گسترده‌تری از همکاری‌های اسرائیل، یونان، قبرس و آمریکا در حوزه‌های دفاعی، انرژی، امنیت دریایی و زیرساخت قرار گرفته است. از نگاه آنکارا، این روند می‌تواند فضای مانور ترکیه در شرق مدیترانه را محدودتر کند و به تشدید رقابت امنیتی منجر شود.

در مقابل، ترکیه نیز با تقویت حضور نظامی در قبرس شمالی، افزایش ظرفیت‌های دفاعی و توسعه همکاری‌های منطقه‌ای در تلاش است موازنه موردنظر خود را حفظ کند. نتیجه این روند، شکل‌گیری یک مارپیچ امنیتی و ژئوپولیتیکی در شرق مدیترانه است؛ مارپیچی که در صورت افزایش همزمان استقرار نظامی، رقابت انرژی و اختلافات دریایی، می‌تواند احتمال برخورد‌های ناخواسته میان بازیگران منطقه را افزایش دهد.