از میانجی‌گری مورد اعتماد تا محدودیت‌های ساختاری

موازنه نرم؛ ستون سیاست خارجی عمان

آینده عمان را باید در چارچوب مفهوم «موازنه نرم» تحلیل کرد؛ چارچوبی که مسقط طی دهه‌ها با اتکا به آن توانسته میان قدرت‌های متخاصم فضا‌هایی برای گفت‌و‌گو ایجاد کند.

عمان در سال ۲۰۲۵ میزبان مذاکرات غیرمستقیم ایران و آمریکا بود و وزیر خارجه این کشور نیز در مقاطع مختلف درباره روند مذاکرات و تلاش برای نزدیک کردن دیدگاه‌های تهران و واشنگتن اظهار نظر کرد. مذاکرات آوریل ۲۰۲۵ در مسقط با میانجیگری عمان برگزار شد و دو طرف آن را «مثبت» و «سازنده» توصیف کردند.

با این حال، در شرایط جدید منطقه‌ای، میزان تحمل واشنگتن نسبت به سیاستی که عمان را قادر می‌سازد همزمان کانال‌های خود با تهران و غرب را حفظ کند، به یکی از متغیر‌های مهم آینده روابط مسقط با قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.

از سوی دیگر، رفتار عمان در بحران‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد که این کشور تلاش دارد نقش خود را صرفاً به میانجیگری محدود نکند و در معماری امنیتی منطقه نیز جایگاهی مستقل برای خود حفظ کند.

حضور نظامی غرب؛ مزیت امنیتی و آسیب‌پذیری همزمان

نفوذ انگلیس و آمریکا در زیرساخت‌های راهبردی عمان، یکی از تناقض‌های اصلی سیاست خارجی مسقط است.

بریتانیا از سال‌ها قبل همکاری دفاعی گسترده‌ای با عمان داشته و پایگاه پشتیبانی لجستیکی مشترک این کشور در بندر الدقم از ۲۰۱۸ در چارچوب همکاری‌های دفاعی دو کشور مورد استفاده قرار گرفته است. لندن در سال ۲۰۲۰ نیز سرمایه‌گذاری قابل توجهی برای توسعه این مرکز اعلام کرد.

این حضور برای عمان یک مزیت امنیتی محسوب می‌شود، اما همزمان می‌تواند در صورت تشدید درگیری میان ایران و آمریکا، خاک عمان را در معرض پیامد‌های منازعه قرار دهد.

به این ترتیب، مسقط با یک تناقض ساختاری روبه‌رو است: از یک سو به روابط دفاعی با غرب برای حفظ امنیت خود نیاز دارد و از سوی دیگر نمی‌خواهد زیرساخت‌های نظامی موجود در خاکش، روابط آن با ایران را به خطر بیندازد.

تنگه هرمز؛ حساس‌ترین نقطه موازنه عمان

تنگه هرمز حیاتی‌ترین نقطه اتصال عمان به معادلات امنیتی منطقه است. عمان در مجاورت بخش جنوبی تنگه قرار دارد و موقعیت جغرافیایی آن، این کشور را به یکی از بازیگران مهم امنیت کشتیرانی در منطقه تبدیل کرده است.

بر اساس چارچوب حقوق دریاها، دولت‌های ساحلی می‌توانند دریای سرزمینی خود را تا سقف ۱۲ مایل دریایی تعیین کنند و در این محدوده از حاکمیت برخوردارند، مشروط بر رعایت قواعد حقوق بین‌الملل و حق عبور بی‌ضرر.

در نتیجه، ادعای مربوط به «کنترل کامل مسیر ورودی تنگه توسط ایران» باید با احتیاط مطرح شود و نمی‌توان آن را صرفاً یک واقعیت حقوقی قطعی دانست؛ زیرا تحدید دقیق آب‌های سرزمینی و مسیر‌های کشتیرانی تابع جغرافیای ساحل، خطوط مبدأ، توافق‌های دوجانبه و حقوق بین‌الملل دریاهاست.

ایران و عمان نیز پیش‌تر در سال ۲۰۱۵ توافق تحدید مرز دریایی در دریای عمان امضا کرده‌اند که در سال ۲۰۱۶ لازم‌الاجرا شد.

سیاست دوگانه عمان در قبال ایران

سیاست عمان در قبال ایران را می‌توان نمونه‌ای از تلاش برای حفظ حاشیه مانور دانست. از یک سو، مسقط کانال‌های دیپلماتیک خود با تهران را حفظ کرده و از سوی دیگر، روابط امنیتی و دفاعی خود با غرب را نیز کنار نگذاشته است.

این سیاست الزاماً به معنای بی‌ثباتی یا تناقض نیست؛ بلکه بخشی از الگوی سنتی سیاست خارجی عمان است که تلاش می‌کند بدون ورود رسمی به یک بلوک، روابط خود را با بازیگران رقیب حفظ کند.

واگرایی با امارات

در موضوع امنیت دریایی و انرژی نیز عمان در همه موارد با امارات همسو نیست. موقعیت جغرافیایی متفاوت دو کشور و رویکرد‌های متفاوت آنها نسبت به ایران، تنگه هرمز و ترتیبات امنیتی منطقه می‌تواند در آینده زمینه رقابت بیشتری میان مسقط و ابوظبی ایجاد کند.

با این حال، تبدیل این واگرایی به یک رقابت گسترده در شورای همکاری خلیج فارس هنوز به عوامل دیگری از جمله روابط دو کشور با عربستان، آمریکا و ایران بستگی دارد.

آینده عمان؛ موازنه میان غرب و ایران

آینده عمان را می‌توان بر اساس چند شاخص بررسی کرد: نخست، توانایی مسقط در حفظ کانال ارتباطی با تهران؛ دوم، مدیریت وابستگی‌های امنیتی به غرب؛ سوم، استفاده از ظرفیت بندر‌هایی مانند الدقم و صلاله برای توسعه تجارت و مسیر‌های جایگزین؛ و چهارم، حفظ جایگاه میانجیگری در شرایطی که قطب‌بندی منطقه‌ای افزایش یافته است.

نقطه ضعف اصلی عمان، فاصله میان وزن دیپلماتیک و توان نظامی آن است. مسقط از ظرفیت قابل توجهی برای گفت‌و‌گو و میانجیگری برخوردار است، اما توان نظامی محدودی در مقایسه با قدرت‌های بزرگ منطقه دارد.

جمع‌بندی

آینده عمان به توانایی این کشور در حفظ تعادل میان وابستگی امنیتی به غرب و پیوند‌های ژئوپلیتیک با ایران بستگی دارد. سیاست سنتی مسقط بر حفظ روابط با طرف‌های مختلف استوار بوده و همین ویژگی، آن را به یکی از کانال‌های مهم ارتباطی در منطقه تبدیل کرده است.

اما افزایش قطب‌بندی منطقه‌ای، حضور زیرساخت‌های نظامی غرب در عمان و حساسیت فزاینده تنگه هرمز، حاشیه مانور مسقط را محدود می‌کند. بنابراین، سیاست «دوستی با همه و دشمنی با هیچ‌کس» در نظم جدید بیش از گذشته به یک ضرورت امنیتی برای حفظ استقلال و نقش میانجیگرانه عمان تبدیل شده است.