چالش‌های عراق در مرحله پساخروج

خروج کامل نظامیان آمریکایی از عراق یک دستاورد و پیروزی بزرگ برای عراق و مقاومت محسوب می‌شود و عراقی‌ها اول اکتبر ۲۰۲۶ (روز پس از خروج آمریکایی‌ها) را به عنوان «یوم‌السیادة» جشن گرفته و آن را در تقویم خود ثبت کرده‌اند. با این حال، این پیروزی نمادین به معنای پایان مشکلات و چالش‌های عراق نیست. در مرحله پساخروج چندین چالش فراروی این کشور قرار دارد:

پایان حضور نظامی به معنای پایان حضور و نفوذ آمریکایی‌ها در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و... در عراق نیست؛ بلکه به معنای تمرکز بیشتر بر ابعاد مذکور است. دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، خروج نظامیان آمریکایی را یک دستاورد مهم و پایان ریسک پرهزینه در عراق اعلام کرده است. این تعبیر ترامپ نشانگر آن است که واشنگتن عراق را رها نکرده و برای پساخروج در عرصه نرم و نیمه‌سخت برنامه‌هایی دارد که کم‌هزینه‌تر، اما کارآمدتر است. حتی در بعد نظامی نمی‌توان گفت خروج آمریکا به معنای پایان همکاری‌های نظامی با بغداد در ابعاد مختلف مستشاری، آموزشی، اطلاعاتی، تسلیحاتی و ... خواهد بود.

با پایان اشغالگری نظامی، بهانه مقاومت برای حفظ سلاح از دست رفته و طبعاً فشار‌های دولت بر فصایل عراقی جهت خلع سلاح افزایش خواهد یافت. بخشی از اظهارات اخیر علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، نیز ناظر به این موضوع بود. در وهله اول، برخی از گروه‌های مقاومت اعلام کرده‌اند با خروج آمریکایی‌ها عملیات‌های نظامی خود را متوقف می‌کنند و برخی مانند کتائب حزب‌الله اظهار داشته‌اند ملزم به جدول زمانی برای تحویل سلاح نیستند. در هر حال، در مرحله پساخروج کار دولت در روند خلع سلاح آسان‌تر و برای گروه‌های مقاومت دشوارتر خواهد شد.

بازگشت داعش از دیگر چالش‌هایی است که حداقل از جنبه روانی عراقی‌ها با آن مواجه هستند. البته وضعیت میدانی تحت کنترل دولت و نیرو‌های مسلح قرار دارد و بنا به گفته مقامات عراق، این کشور برای مقابله با هرگونه تهدید امنیتی از آمادگی کامل برخوردار است. با این حال، شکنندگی اوضاع منطقه و شکاف‌های داخلی عراق و از همه مهم‌تر طراحی برخی اطراف، به‌ویژه رژیم صهیونیستی، برای فتنه‌انگیزی نیازمند توجه جدی خواهد بود؛ زیرا طبق تجربه، حمایت از داعش و دواعش و احیای هسته‌های خفته تروریسم برای آنها کار دشواری نیست.

حضور و اشغالگری نظامی بیگانه به خودی خود موجب همگرایی عراقی‌ها و تقویت جایگاه مقاومت در این کشور شده و لذا با پایان این مرحله، خطر واگرایی داخلی و کمرنگ شدن مقاومت وجود دارد. در عین حال، عراقی‌ها باید این پیروزی را یک دستاورد ملی قلمداد کنند و مصادره آن توسط برخی گروه‌ها موجب افزایش شکاف داخلی خواهد شد. از طرفی، کار جمهوری اسلامی ایران در عراق همانند گذشته نخواهد بود و حمایت از گروه‌های مقاومت و سلاح آنها دشوار خواهد شد. در چنین شرایطی، به طور طبیعی، اولویت برنامه‌ها از کار سخت به سمت اقدامات نرم تغییر خواهد یافت.

در این میان، اقلیم کردستان سهم بیشتری از چالش‌ها و نگرانی‌های پساخروج دارد. مقام‌های اربیل نسبت به خروج آمریکا، خصوصاً نبود سامانه‌های دفاع هوایی و کاهش پشتیبانی امنیتی آمریکا ابراز نگرانی کرده‌اند. وزارت پیشمرگه در بیانیه ۲۸ سپتامبر تأکید کرده که حریم هوایی اقلیم بخشی از حریم هوایی عراق است و دولت فدرال مسئول اصلی حفاظت از آن است. همچنین کرد‌ها تجربه مستقیمی از حمله داعش دارند و فرماندهان پیشمرگه گفته‌اند که با خروج آمریکا، نشانه‌هایی از تحرک هسته‌های داعش مشاهده کرده‌اند. در پاسخ به این نگرانی‌ها، بغداد باید متناسب با شرایط جدید و خلأ حمایتی آمریکایی‌ها از کردها، مناسبات خود را با اقلیم، به‌ویژه در بعد امنیتی و دفاعی، بازتعریف و زمینه‌های تنش از جمله مناقشه کرکوک را مدیریت کند.