اهداف سفر مکرون به سوریه

سفر امانوئل مکرون رئیس جمهور فرانسه به دمشق به عنوان اولین سفر رئیس یک دولت مهم غربی پس از برکناری بشار اسد و روی کار آمدن احمد الشرع رئیس حکومت موقت سوریه، نظر محافل سیاسی و رسانه‌ای را به خود جلب کرده است.

کاخ الیزه به دلایل امنیتی تصمیم گرفت سفر مکرون را تا پس از ورود او اعلام نکند، زیرا سوریه پس از ۱۳ سال جنگ داخلی خونین و پس از بمب گذاری که چند روز پیش در یک کافه در دمشق صورت گرفت و منجر به کشته شدن چندین نفر شد، همچنان در عرصه امنیت و ثبات با چالش‌های زیادی مواجه می‌باشد.

سفر مکرون نیز در فضایی از امنیت و ثبات کامل انجام نشد؛ چرا که گزارش‌ها از وقوع انفجار‌هایی در دمشق هم‌زمان با حضور مکرون خبر دادند که دست‌کم ۱۸ زخمی برجا گذارد و بار دیگر شکنندگی وضعیت امنیتی سوریه را آشکار کرد.

در واقع، حاکمیت موقت سوریه از ثبات واقعی برخوردار نیست و بیش از آنکه دولت سراسر سوریه باشد، حاکم خودخوانده بخشی از دمشق به شمار می‌رود؛ زیرا از یک سو بخش‌هایی از کشور به‌صورت خودمختار و بدون تبعیت از دولت مرکزی اداره می‌شود و از سوی دیگر، تنش‌های داخلی در سوریه همچنان ادامه دارد. افزون بر این، پرونده‌های مربوط به جنایات تحریرالشام روابط خارجی با دولت خودخوانده دمشق را با چالش مواجه ساخته است.

صرف نظر از مسایل امنیتی، سفر مکرون که نخستین سفر رئیس جمهور فرانسه به سوریه از سال ۲۰۰۸ تاکنون محسوب می‌شود، صرفاً یک رخداد دیپلماتیک نیست، بلکه نشانه‌ای از ورود پرونده سوریه به مرحله‌ای تازه از بازتعریف مشروعیت سیاسی، رقابت ژئوپلیتیکی و چانه‌زنی بر سر مسایلی همچون بازسازی قلمداد می‌شود. این سفر از آن جهت اهمیت ویژه دارد که مکرون نخستین رهبر یک کشور عضو اتحادیه اروپاست که پس از سقوط بشار اسد وارد دمشق شده است.

مکرون در نشست مشترک با احمد الشرع اظهار کرد فرانسه جزء اولین کشور‌هایی بود که تحریم‌های سوریه را برداشت و طرح‌های دیگری برای تداوم همکاری با دمشق به ویژه در بخش بازسازی در دستور کار قرار دارد. ما تلاش می‌کنیم که تمام شرایط لازم برای بازگشت پناهندگان سوری را فراهم کنیم. هیچ چیز نمی‌تواند مانع تمایل سوری‌ها در داخل کشوری شود که حاکمیت و امنیت کامل دارد. وی تاکید کردمکرون در این سفر کوشید فرانسه را دوست قدیمی سوریه معرفی کند و حتی در رویکردی نمادین از مسجد اموی بازدید کرد و در یکی از رستوران‌های شهر تاریخی دمشق شام خورد.

سفر مکرون به سوریه در شرایطی انجام می‌شود که موازنه قدرت در سوریه نسبت به سال‌های گذشته دگرگون شده و نفوذ اروپا در این کشور به پایین‌ترین سطح خود رسیده است. به گفته برخز از ناظران این سفر را نباید نشانه بازگشت فرانسه به نقش سنتی خود در حمایت از کرد‌های سوریه یا اقلیت‌ها دانست، بلکه هدف اصلی آن بازتعریف جایگاه پاریس در سوریه جدید و تأمین منافع اقتصادی و امنیتی فرانسه است.

مهم‌ترین محدودیت فرانسه، از دست دادن اهرم‌های تاثیرگذار در شمال سوریه است. با خروج نیرو‌های آمریکایی، دیگر چارچوب نظامی مشترکی وجود ندارد که فرانسه بتواند بر اساس آن در مناطق تحت کنترل نیرو‌های دموکراتیک سوریه (SDF) نقش‌آفرینی کند. در نتیجه، پاریس که در شرایط فعلی توان حضور امنیتی و نظامی در سوریه را ندارد؛ اولویت‌های خود را در این کشور تغییر داده است. به همین دلیل برخلاف سال‌های نخست بحران سوریه که مباحثی مانند حقوق بشر، حمایت از اقلیت‌ها و گذار سیاسی در مرکز سیاست اروپا قرار داشت، اکنون سیاست فرانسه معطوف به دو موضوع مهم شده است: بازسازی اقتصادی سوریه و مهار موج مهاجرت.

فرانسه که خود با مشکلات اقتصادی و فشار‌های داخلی روبه‌رو است، تلاش می‌کند سهمی از پروژه‌های بازسازی و سرمایه‌گذاری در سوریه به دست آورد و زمینه حضور شرکت‌های فرانسوی را در اقتصاد این کشور فراهم کند. هم‌زمان، دولت مکرون ثبات نسبی سوریه را ابزاری برای کاهش موج‌های احتمالی مهاجرت به اروپا می‌بیند؛ مسئله‌ای که به ویژه در اوج جنگ و بحران در سال‌های گذشته، تبدیل به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاست داخلی فرانسه شده است.

متغیر مهم دیگر در نگاه پاریس به دمشق، روابط فرانسه با ترکیه است. پاریس نمی‌تواند سیاست خود در سوریه را بدون در نظر گرفتن جایگاه آنکارا تنظیم کند. ترکیه امروز یکی از بازیگران اصلی معادلات سوریه است و همین مسئله قدرت مانور فرانسه را محدود کرده است. به همین دلیل، بعید به نظر می‌رسد پاریس برای حمایت از مطالبات سیاسی کرد‌ها وارد تقابل جدی با ترکیه یا دولت دمشق شود.

از این منظر، سفر مکرون به دمشق بیش از هر چیز، تلاشی برای حفظ جایگاه فرانسه در نظم جدید سوریه است که در آن قدرت نظامی و سیاسی غرب نسبت به گذشته دچار افول شده است. در چنین شرایطی، فرانسه سیاست واقعی خود را بر پایه منافع اقتصادی، مشارکت در بازسازی سوریه، کنترل مهاجرت و حفظ توازن در روابط با ترکیه تنظیم خواهد کرد.

پاریس با حضور مستقیم در دمشق می‌کوشد نشان دهد که در دوره پس از اسد، هنوز می‌تواند یکی از بازیگران مؤثر در تعیین مسیر سیاسی و اقتصادی سوریه باشد؛ به‌ویژه که مطابق گزارش رویترز، مکرون با هیأتی از سرمایه‌گذاران و مدیران شرکت‌های فرانسوی سفر کرده و یکی از محور‌های اصلی گفت‌و‌گو‌ها نیز بازسازی سوریه بوده است. چنین ترکیبی نشان می‌دهد که دیپلماسی فرانسه در این پرونده صرفاً نمادین نیست، بلکه دارای منطق روشنِ نفوذ اقتصادی و سیاسی در سوریه پسااسد می‌باشد.

مکرون در دمشق بر حمایت فرانسه از سوریه‌ای مستقل، متحد در تنوع خود و در صلح با همسایگان تأکید کرده و فرانسه را حامی سوریه‌ای آزاد، کثرت‌گرا و باثبات معرفی کرده است. این زبان دیپلماتیک نشان می‌دهد که پاریس در پی آن است که به دولت جدید سوریه مشروعیت مشروط بدهد؛ یعنی از یک سو آن را به عنوان واقعیت سیاسی جدید بپذیرد، و از سوی دیگر آن را به رعایت الزاماتی همچون تکثر، ثبات و نظم سیاسی فراگیر فرابخواند.

در مقابل، احمد الشرع رئیس جمهور موقت سوریه نیز از این دیدار برای تحکیم موقعیت بین‌المللی دولت خود بهره می‌گیرد. در شرایطی که سوریه همچنان با ویرانی گسترده، فشار‌های اقتصادی و تزلزل امنیتی روبه رو است، جذب یک رهبر اروپایی به دمشق می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از خروج تدریجی از انزوا و آغاز بازگشت به صحنه دیپلماسی بین المللی تفسیر شود. رسانه‌های داخلی نیز بر این نکته تأکید کرده‌اند که این سفر، بخشی از روند تثبیت جایگاه حکومت جدید سوریه در مناسبات خارجی است که حاکمیت جدید سوریه به شدت نسبت به آن تمایل نشان می‌دهد.

در سطح منطقه‌ای، سفر مکرون به دمشق را باید بخشی از رقابت بر سر آینده سوریه دانست. فرانسه می‌کوشد با ورود زودهنگام به سوریه، در تعیین قواعد بازسازی، رفع تحریم‌ها، و شکل‌دهی به روابط خارجی سوریه در برابر رقبای منطقه‌ای و جهانی ایفای نقش کند. در چنین چارچوبی، رقابت بر سر این است که چه بازیگری می‌تواند میان امنیت، اقتصاد و بازسازی، پیوندی مؤثر برقرار کند و از آن برای تثبیت نفوذ بلندمدت خود بهره برداری کند.

در مجموع، سفر رئیس جمهوری فرانسه به سوریه را می‌توان در چارچوب سه مولفه مهم ارزیابی کرد: نخست، مشروعیت بخشی مشروط به دولت جدید سوریه؛ دوم، بازگشت فعال فرانسه به پرونده‌های خاورمیانه؛ و سوم، منطق اقتصاد سیاسی بازسازی که در آن سرمایه، تحریم، و نفوذ سیاسی با هم آمیخته می‌شود. بنابراین، سفر یک رهبر مهم اروپایی نشانه پایان بحران سوریه و آغاز صلحی پایدار نیست؛ بلکه حاکی از ورود بحران به مرحله جدیدی است که در آن رقابت بر سر آینده سوریه و منطقه، از عرصه نظامی و امنیتی، به میدان دیپلماسی و اقتصاد انتقال یافته و بازیگران مختلف می‌کوشند تا نفوذ و حضور خود را سوریه جدید تثبیت کنند.