سفر نخست وزیر عراق به آمریکا

نخستین سفر رسمی علی فالح الزیدی نخست وزیر عراق به آمریکا، توجه ناظران مختلف را نسبت به اهداف و پیامد‌های این سفر جلب کرده است. به گفته منابع دولتی عراق، اهداف اعلامی از این سفر که به دعوت دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا انجام شده، در اموری، چون توسعه مسیر روابط آمریکا و عراق و تقویت شراکت اقتصادی و توسعه و جذب سرمایه گذاری و گسترش مشارکت شرکت‌های آمریکایی در اجرای طرح‌های زیربنایی و نیز توسعه بخش‌های انرژی، نفت و گاز و افزایش توانمندی‌های ملی در تولید مشتقات نفتی و صنایع پتروشیمی و بخش‌های تولیدی خلاصه می‌شود.

اهمیت سفر و واکنش‌ها

این اولین سفر خارجی الزیدی از زمان انتخاب به عنوان نخست وزیر و تشکیل دولت به شمار می‌رود و به همین دلیل در داخل و خارج اهمیت خاصی یافته و در عین حال با واکنش‌های گوناگونی مواجه شده است. در حالی که از سوی تیم دولت الزیدی، این سفر بسیار مهم و در راستای منافع ملی عراق ارزیابی شده است؛ اما از طرف دیگر، با انتقاد‌هایی رو‌به‌رو شده و منتقدان خواستار عدم انجام این سفر در شرایط کنونی به ویژه با توجه به شرایط متشنج منطقه و تشدید تنش‌ها میان آمریکا و ایران شده بودند.

در این راستا، گروه‌های «مقاومت اسلامی عراق» با انتشار بیانیه‌ای شدیداللحن، مخالفت خود را با هرگونه توافقی که به افزایش نفوذ آمریکا در اقتصاد یا امنیت عراق منجر شود، اعلام کرده و هشدار دادند که حضور شرکت‌های آمریکایی نباید به اشغال اقتصادی عراق تبدیل شود و دولت حق ندارد با امضای قرارداد‌های بلندمدت، آینده اقتصادی کشور را به واشنگتن گره بزند.

حمایت آمریکا از الزیدی

علی الزیدی از نگاه آمریکا، شخص دونالد ترامپ و تیم سیاسی و امنیتی او، چهره‌ای مطلوب محسوب می‌شود. به همین دلیل ترامپ از علی الزیدی استقبال گرمی کرد و در نشست خبری در کاخ سفید ادعا کرد: «نخست وزیر عراق در انتخاباتی پیروز شد که بسیاری از مردم تصور نمی‌کردند کسی جز فرد دیگری بتواند برنده آن شود؛ من هم در این موضوع نقش داشتم. ترامپ افزود برایم بسیار مهم بود که کسی روی کار بیاید که بتواند این مسئولیت را به خوبی انجام دهد؛ حالا ما یک قهرمان فوق العاده، یک قهرمان جدید داریم؛ بنابراین فقط می‌خواهم بگویم که حضور نخست وزیر عراق در کنار ما افتخار بزرگی است...»

اصرار ترامپ، بر انتخاب الزیدی به عنوان نخست وزیر عراق، با وجود آنکه وی جوان بوده و از تجربه سیاسی چندانی برخوردار نیست، متاثر از مجموعه‌ای از ملاحظات داخلی و منطقه‌ای صورت گرفته است. علی زیدی فعالیت خود را با شعار مبارزه با فساد و رانت خواری آغاز کرد و رسانه‌های غربی تلاش کردند از او چهره‌ای پاکدست و ضدفساد بسازند تا بتواند جایگاه خود را در ساختار سیاسی عراق تثبیت کند.

از طرفی، رخداد‌هایی مانند بازداشت شمار زیادی از شخصیت‌های سیاسی عراق که در دولت‌ها و پارلمان‌های گذشته حضور داشتند، از نگاه برخی ناظران نشان می‌دهد که حرکتی سازمان یافته برای ایجاد پایگاه مردمی برای علی الزیدی، با حمایت آمریکا و برخی جریان‌های درون حاکمیت عراق، در حال شکل گیری است.

موضوعات چالش برانگیز

مسئله خلع سلاح: تاکید نخست وزیر جدید عراق بر انحصار سلاح در دست دولت و خلع سلاح گروه‌های مقاومت از دیگر موضوعاتی است که موجب حمایت کاخ سفید از علی الزیدی شده است. نگاه آمریکا به عراق از سال ۲۰۰۳ به بعد مبتنی بر این نکته مهم بوده که روند سیاسی در این کشور تابع خواست و اهداف و منافع خاص واشنگتن در عراق و منطقه باشد و به همین دلیل حتی الامکان سعی کرده روسای این کشور از میان کسانی باشند که با آمریکا همسویی بیشتری دارند. آخرین نمونه از این مداخله آشکار در امور داخلی عراق، مخالفت صریح ترامپ با نامزدی نوری المالکی بود که نهایتا از نامزدی نخست وزیری کنار رفته و علی الزیدی جایگزین او شد.

واشنگتن مدعی است این گروه‌ها به عنوان ابزاری توسط ایران در عراق و منطقه علیه منافع آمریکا و رژیم صهیونیستی به کارگیری می‌شوند. به همین دلیل تحت عنوان انحصار سلاح در دست دولت باید سلاح خود را تحویل دهند. نخست وزیر عراق نیز از ابتدای ورود به کاخ نخست وزیری بر این موضع پافشاری کرده و اعلام کرده تا ماه سپتامبر همه گروه‌های مسلح باید خلع سلاح شوند.

نقش ایران: موضوع دیگری که در این سفر چالش برانگیز شده، حساسیت و نگرانی آمریکا نسبت به حضور و نفوذ جمهوری اسلامی ایران در کشور عراق است. به همین دلیل به گفته ناظران یکی از موضوعاتی بحث میان علی الزیدی و مقامات کاخ سفید مسئله ایران و همکاری‌های اقتصادی، امنیتی و نظامی میان تهران و بغداد است. آمریکایی‌ها به شدت در تلاش هستند تا سطح روابط ایران و عراق را به حداقل ممکن کاهش دهند. این در حالی است که به رغم فشار‌ها و تحریم‌های طولانی علیه ایران، مراودات اقتصادی و تجاری و نیز همکاری‌های امنیتی بین دو همسایه ایران و عراق تداوم دارد.

به نظر می‌آید رویکرد و اقدامات علی الزیدی در این زمینه بیش از آنکه برخاسته از انگیزه‌های داخلی باشد، متاثر از فشار‌های طرف آمریکایی بوده و نخست وزیر جوان عراق سعی دارد از این طریق اعتماد و مناسبات خود با واشنگتن را تقویت کند.

از این منظر، نگاه آمریکا به علی زیدی، همانند نگاه این کشور به برخی شخصیت‌های دیگر منطقه از جمله احمد الشرع در سوریه، یک نگاهی ابزاری است. به عبارتی هر فردی که بتواند منافع آمریکا را بیشتر تأمین کند، از محبوبیت بیشتری نزد ترامپ و تیم او برخوردار خواهد بود. همان گونه که در سوریه نیز مشاهده شد، با وجود سوابق بحث برانگیز احمد الشرع، او به یکی از چهره‌های مورد حمایت آمریکا تبدیل شده است.

دولت عراق، وابستگی یا استقلال؟

با توجه به اینکه الزیدی فاقد تجربه سیاسی کافی بوده و از طرفی، روی کار آمدن خود را به نحوی مدیون آمریکایی‌ها می‌داند، به نظر می‌رسد وابستگی و همراهی بیشتری با سیاست‌های آمریکا داشته باشد. البته این بدان معنا نیست که او بتواند به طور کامل وابسته و مجری سیاست‌های واشنگتن باشد، زیرا فضای سیاسی عراق، نقش آفرینی مردم و همچنین قدرت جریان‌ها و نهاد‌های همسو با مقاومت، محدودیت‌های جدی در برابر چنین رویکردی ایجاد خواهد کرد.

با این حال، علی الزیدی می‌تواند زمینه اعمال محدودیت‌های بیشتری علیه جریان‌های مقاومت و همسو با جمهوری اسلامی ایران در عراق را فراهم کرده و احتمالا تلاش‌هایی را در دور شدن بغداد از تهران انجام خواهد داد. این دقیقاً همان انتظاری است که آمریکا از او دارد. اگر الزیدی همسویی با سیاست‌های آمریکا را ادامه دهد و آن را تقویت کند، طبعا این امر بر مناسبات ایران و عراق تاثیرگذار خواهد بود.

به رغم همسویی نخست وزیر عراق با سیاست‌های کاخ سفید، نسبت به دورنمای مناسبات تهران و بغداد نگرانی جدی وجود ندارد؛ چرا که پیوند‌های عمیق بین دو همسایه در ابعاد تاریخی، فرهنگی و نیز مراودات اقتصادی و تجاری بین دو طرف، فراتر از آن است که نخست وزیر جوان و جدید عراق بتواند خلل قابل توجهی در آن ایجاد کند. مسئله خلع سلاح گروه‌های مقاومت نیز در داخل عراق چالش برانگیز بوده و الزیدی به رغم حمایت و اصرار طرف آمریکایی، برای اجرای این پروژه، راه آسانی پیش رو نخواهد داشت.

جمع بندی

در مجموع، نخستین سفر خارجی علی الزیدی نخست وزیر عراق به ایالات متحده آمریکا ضمن آنکه در چارچوب تحکیم روابط دوجانیه انجام شده؛ در عین حال دربردارنده پیام‌ها و پیامد‌های منفی نسبت به جمهوری اسلامی ایران و محور مقاومت می‌باشد؛ اما به نظر نمی‌رسد تاثیر قابل توجهی در تغییر معادلات چه در حوزه روابط فیمابین عراق و ایران و چه در زمینه پرونده‌های منطقه‌ای داشته باشد؛ لذا پیش بینی می‌شود، علی الزیدی به رغم شروع طوفانی و اظهار تمایل زیاد به سمت آمریکا، در نهایت راه دولت‌های پیشین را ادامه خواهد داد که تلاش داشتند در مناسبات بغداد با تهران و واشنگتن، نوعی موازنه برقرار کنند. دلیل اتخاذ این سیاست متوازن، به جایگاه ایران و نقش آفرینی موثر آن در روند معادلات منطقه بازمی‌گردد؛ به گونه‌ای که حتی امریکا قادر به نادیده گرقتن آن نیست.