ارزیابی سفر دبیر کل سازمان ملل به سوریه

در نخستین سفر یک دبیرکل سازمان ملل به سوریه در ۱۷ سال گذشته - از زمان سفر بان کی مون در سال ۲۰۰۹ - آنتونیو گوترش وارد دمشق شد و نشست‌هایی با مقامات سوری از جمله احمد الشرع، رئیس جمهور موقت و اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه و همچنین نمایندگانی از سازمان‌های جامعه مدنی سوریه برگزار کرد.

گوترش در یک کنفرانس مطبوعاتی مشترک با الشیبانی، تاکید کرد که سازمان ملل متحد هیچ دستور کار مستقلی در سوریه ندارد و در تلاش برای اطمینان دادن به مقامات انتقالی پس از اختلافاتی که در روابط بین دو طرف در سال گذشته در موضوع طرح سازمان ملل برای نظارت بر مرحله انتقالی رخ داده بود، تأکید کرد که سازمان ملل به دستور کار دولت سوریه و مردم سوریه احترام می‌گذارد.

او اظهار داشت که بازسازی سوریه بدون حمایت بین‌المللی امکان‌پذیر نیست و خواستار احیای خدمات و زیرساخت‌های اساسی، احیای اقتصاد، ایجاد فرصت‌های شغلی و ایجاد شرایط برای بازگشت امن، داوطلبانه و محترمانه پناهندگان و آوارگان داخلی، علاوه بر حمایت از ادغام مجدد سوریه در اقتصاد‌های منطقه‌ای و بین‌المللی شد.

الشیبانی هم در این نشست خبری خواستار خروج «فوری و بی‌قید و شرط» اسرائیل از مناطقی شد که نیرو‌های اشغالگر از اواخر سال ۲۰۱۴ در منطقه حائل پیشروی کرده‌اند و خاطرنشان کرد که حملات اسرائیل به خاک سوریه امنیت و ثبات در کشور را تضعیف می‌کند. او همچنین ادعا کرد که دولت سوریه در مسئله انحصار سلاح در دست دولت موفق شده است. البته بیانات شیبانی با ادامه کشتار‌ها و درگیری‌های مسلحانه و همچنین فعالیت مداوم جناح‌های قبیله‌ای، چه در مجاورت سویدا و چه در حسکه، که شاهد اصطکاک مداوم با نیرو‌های کرد بوده و مانع اجرای توافق‌نامه ۲۹ ژانویه امضا شده با کرد‌ها می‌باشد، در تضاد است.

به نظر می‌رسد سفر گوترش به دمشق، بیش از آنکه تلاشی برای احیای نقش سیاسی سازمان ملل در بحران سوریه باشد؛ در راستای روندی انجام شده که ایالات متحده سعی دارد از زمان سقوط رژیم اسد؛ سوریه را به عنوان الگویی برای کشور‌هایی که با منافع آن همسو هستند، معرفی کند.

در همین راستا، سفر گوترش با مجموعه‌ای از اقدامات سیاسی در سازمان ملل متحد، به رهبری ایالات متحده، همراه بود. برجسته‌ترین این اقدامات، حذف نام احمد الشرع رئیس جمهور انتقالی و چندین نفر از مقامات دولتی او، از جمله انس الخطاب، وزیر کشور، از فهرست تروریسم بود. پس از آن، سفر الشیبانی به نیویورک و سپس شرکت الشرع در هشتادمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر ۲۰۱۵، نشان دهنده تغییر در روابط بین دمشق و این سازمان بین‌المللی به سمت مرحله تازه‌ای از عادی‌سازی سیاسی با دولت انتقالی بود.

از سوی دیگر، سفر گوترش پس از تقریباً یک سال اختلاف بین سازمان ملل و حاکمیت موقت انجام می‌شود که طرح سازمان ملل برای نظارت بر مرحله انتقالی را رد کردند. در این دوره، مدیریت پرونده سوریه عملاً از طریق فرستاده ویژه ایالات متحده در سوریه و عراق و سفیر ایالات متحده در ترکیه، توماس باراک، به واشنگتن منتقل شد. این اقدام همزمان با کاهش نقش سازمان ملل متحد است که اکنون به جنبه‌های بشردوستانه، از جمله فعالیت نیروی ناظر بر جدایی سازمان ملل متحد (UNDOF) محدود شده است.

حکومت موقت سوریه در حال حاضر مشغول پیگیری این موضوع است که نیرو‌های سازمان ملل در منطقه حائل و فعال سازی مجدد توافق نامه جدایی ۱۹۷۴ مستقر شوند. هستند. شایان ذکر است که اسرائیل همچنان از احیای این توافق نامه خودداری می‌کند و مدعی است که با سقوط رژیم قبلی منقضی شده و همچنان به تقویت حضور نظامی خود در مناطقی از خاک سوریه که پس از دسامبر ۲۰۱۴ اشغال کرده است، ادامه می‌دهد.

این در حالی است که احمد الشرع پیش از این، در مصاحبه‌ای با الجزیره از تمایل برای امضای توافق‌نامه صلح خبر داده و تأکید کرد که کشورش از رویارویی با اسرائیل اجتناب می‌کند و هیچ فایده‌ای در درگیری با آن نمی‌بیند. این در حالی است که تل آویو با یک کمپین تشدید تنش که شامل پیام‌های سیاسی و نظامی بود، به استقبال سفر گوترش رفت.

در سطح میدانی نیز، نیرو‌های اشغالگر اسرائیلی مناطق کشاورزی اطراف روستای طرانقه را با توپخانه هدف قرار دادند و بالگرد‌های اسرائیلی اعلامیه‌هایی را در هشدار به ساکنان حومه غربی درعا پخش کردند که حاوی تهدید‌هایی علیه کسانی بود که سعی در ایجاد مانع در برابر تحرکات نیرو‌های اسرائیلی، از جمله مسدود کردن جاده‌ها داشتند.

گوترش در دیدار خود با الشرع و الشیبانی، بر ضرورت عقب نشینی اسرائیل از سرزمین‌های اشغالی سوریه تأکید کرد و از جامعه بین‌المللی خواست تا مثبت‌تر و مؤثرتر عمل کنند و از طریق شورای امنیت مسئولیت‌های خود را در مورد جولان سوریه بر عهده بگیرند. او همچنین بر لزوم ایجاد شرایط مناسب برای بهبود اوضاع سوریه تأکید کرد و گفت: ما باید شرایط را برای ثبات ایجاد و آماده کنیم و از مردم سوریه که به گفته او سال‌ها سختی را تحمل کرده‌اند، اما تاب‌آوری و خلاقیت خود را از دست نداده‌اند تمجید کرد.

اما تجربه نشان داده است که رژیم صهیونیستی نه به قطعنامه‌های شورای امنیت و نه توصیه‌های مقاات سازمان ملل هیچ اهمیتی قائل نیست. از طرفی، حکومت جدید سوریه از توان کافی نظامی جهت بازدارندگی رژیم صهیونیستی اشغالگر در سیاست‌های توسعه طلبانه خود نیست؛ به ویژه آنکه اسرائیل طی یک اقدام حساب شده پس از فروپاشی نظام سابق به نابودی بخش اعظمی از تجهیزات و زیرساخت‌های نظامی و دفاعی سوریه اقدام نمود.

در چنین شرایطی، تنها راهی که پیش روی حاکمان جدید دمشق قرار دارد توسل به آمریکاست تا مگر مانع توسعه طلبی بیشتر رژیم غاصب در مناطق جنوبی سوریه گردد. در مقابل، واشنگتن انگیزه زیادی برای مهار اسرائیل ندارد و اگر اقدامی هم انجام دهد منوط به تحمیل شروط و خواسته‌های خود به دمشق می‌باشد.

در مجموع باید گرفت سوریه پسااسد که در ظاهر دوره‌ای از آرامش و ثبات نسبی را طی می‌کند با هدایت آمریکا تلاش دارد جایگاه خود را تثبیت کرده و نزد جامعه جهانی برای خود مشروعیت کسب کند. سفر دیرکل سازمان ملل به دمشق در این راستا قابل ارزیابی است؛ هر چند در عمل با توجه به نفوذ قدرت‌های بزرگ به ویژه آمریکا بر سازمان‌های بین المللی، این سفر به ویژه در قبال چالش‌های مهمی از جمله توسعه طلبی و اشغالگری رژیم صهیونیستی، نتایج مفید و ملموسی در برنخواهد داشت.