سه سال پس از شکستن دیوار فراموشی فلسطین

عملیات «طوفان‌الاقصی» که در بامداد ۷ اکتبر ۲۰۲۳ توسط جنبش مقاومت اسلامی فلسطین «حماس» علیه رژیم صهیونیستی برافروخته شد، یک نقطه عطف مهم در روند مبارزات فلسطینی بود که تحولات فلسطین و منطقه را وارد مرحله تازه‌ای کرد. این عملیات، صرف‌نظر از ارزیابی‌های متفاوت درباره اهداف، شیوه اجرا و پیامد‌های آن، نشان داد که مسئله فلسطین برخلاف تصور اسرائیل و متحدانش، قابل حذف از معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی نیست.

مقاومت فلسطین با این عملیات نشان داد که مسئله فلسطین تنها منازعه‌ای بر سر مرز‌ها یا اختلافی سیاسی میان دو طرف نیست؛ بلکه با هویت، سرزمین، کرامت و حق تعیین سرنوشت یک ملت ارتباط دارد. نام مسجدالاقصی در این گفتمان، فقط یک مکان مقدس نیست؛ نماد قدس، تاریخ فلسطین و ایستادگی در برابر پروژه‌ای است که می‌کوشد واقعیت اشغال را با تغییر جمعیتی، توسعه شهرک‌ها و تحمیل روایت خود تثبیت کند.

یکی از مهم‌ترین ابعاد گفتمان مقاومت، مقابله با روایت رسمی اسرائیل درباره امنیت و قدرت است. اسرائیل سال‌ها خود را برخوردار از ارتشی شکست‌ناپذیر، دستگاه اطلاعاتی نفوذناپذیر و توانایی کنترل کامل محیط پیرامونی معرفی می‌کرد. اما عملیات ۷ اکتبر نشان داد که برتری فناوری و نظامی، نمی‌تواند واقعیت اشغال و خشم انباشته‌شده در جامعه فلسطینی را برای همیشه پنهان کند. دیوارها، سامانه‌های امنیتی و محاصره، هرچند توانایی ایجاد کنترل موقت دارند، اما قادر نیستند یک مسئله سیاسی و تاریخی را برای همیشه از میان ببرند.

در این راستا، مقاومت بیش از آن‌که صرفاً به معنای استفاده از ابزار نظامی باشد، یک گفتمان سیاسی و فرهنگی است؛ گفتمانی که بر نفی تسلیم، رد فراموشی و حفظ حق بازگشت و استقلال تأکید می‌کند. برای فلسطینیان، مقاومت به معنای ایستادگی در برابر تبدیل‌شدن به جمعیتی بی‌حقوق و بی‌صداست؛ جمعیتی که باید در ازای برخورداری از حداقل امکانات، از حق تعیین سرنوشت و دفاع از سرزمین خود چشم‌پوشی کند.

پیش از ۷ اکتبر، روند تحولات خاورمیانه بر مبنای مجموعه‌ای از فرضیات نسبتاً تثبیت‌شده پیش می‌رفت. اسرائیل تلاش می‌کرد خود را قدرتی برخوردار از برتری اطلاعاتی، فناوری و نظامی مطلق نشان دهد؛ دولت‌های عربی در مسیر گسترش روابط با تل‌آویو حرکت می‌کردند؛ و مسئله فلسطین در حاشیه برنامه‌های دیپلماتیک منطقه قرار گرفته بود.

عادی‌سازی روابط میان اسرائیل و برخی کشور‌های عربی، بدون حل مسئله فلسطین، این تصور را تقویت کرده بود که می‌توان منازعه فلسطین را مدیریت کرد، بدون آن‌که به ریشه‌های سیاسی و تاریخی آن پرداخته شود. عملیات طوفان‌الاقصی این تصور را درهم شکست و روند عادی‌سازی را با بحران جدی روبه‌رو کرد.

یکی از مهم‌ترین پیامد‌های طوفان‌الاقصی، فروپاشی ادعای شکست‌ناپذیری اسرائیل بود. حمله‌ای که از منطقه‌ای تحت محاصره و کنترل شدید امنیتی انجام شد، ضعف‌های جدی در ساختار‌های اطلاعاتی، نظامی و سیاسی اسرائیل را آشکار کرد. جامعه اسرائیل که سال‌ها به برتری مطلق ارتش و دستگاه‌های امنیتی خود باور داشت، با واقعیتی متفاوت مواجه شد و دریافت بازدارندگی، زمانی که با نادیده‌گرفتن ریشه‌های بحران و تحقیر طرف مقابل همراه باشد، پایدار نخواهد ماند. از این منظر، طوفان‌الاقصی تنها یک عملیات نظامی نبود؛ بلکه ضربه‌ای به یک تصور راهبردی بود؛ تصور اینکه می‌توان غزه را در محاصره نگه داشت، حماس را مهار کرد و در عین حال، مسئله فلسطین را از دستور کار منطقه‌ای کنار گذاشت.

البته واکنش اسرائیل به این عملیات، جنگی ویرانگر در غزه را رقم زد؛ جنگی که پیامد‌های انسانی آن بسیار گسترده بود. حملات نظامی، ده‌ها هزار کشته و مجروح، تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آوارگی گسترده و دشواری دسترسی مردم به آب، غذا، دارو و سرپناه، غزه را به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های انسانی جهان تبدیل کرد.

پیامد‌های جنگ به غزه محدود نماند. درگیری میان اسرائیل و حزب‌الله در مرز لبنان، حملات گروه‌های متحد ایران در عراق و سوریه، حملات انصارالله یمن به کشتی‌های مرتبط با اسرائیل و افزایش تنش میان ایران و اسرائیل، مرز‌های سنتی منازعه را جابه‌جا کرد. خطوط قرمزی که پیش‌تر برای بازیگران منطقه‌ای تقریباً ثابت به نظر می‌رسید، یکی پس از دیگری زیر سؤال رفت؛ از جنگ مستقیم میان ایران و اسرائیل گرفته تا تهدید آزادی کشتیرانی در دریای سرخ. به این ترتیب، جنگ غزه به یک بحران چندلایه تبدیل شد که هم‌زمان ابعاد فلسطینی، عربی، ایرانی، اسرائیلی و جهانی پیدا کرد.

این در حالی بود که طوفان‌الاقصی در سطح بین‌المللی نیز شکاف میان دولت‌ها و افکار عمومی را آشکارتر کرد. دولت‌های غربی، به‌ویژه ایالات متحده، در آغاز جنگ حمایت گسترده‌ای از اسرائیل نشان دادند؛ اما افزایش تلفات غیرنظامیان و تخریب گسترده غزه، موجی از اعتراض‌های مردمی و فشار‌های سیاسی را در کشور‌های مختلف به دنبال آورد. مسئله فلسطین بار دیگر در دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، نهاد‌های حقوق بشری و مجامع بین‌المللی به موضوعی محوری تبدیل شد.

در این میان، اعتبار ادعا‌های غرب درباره حقوق بشر و نظم مبتنی بر قانون نیز با پرسش‌های جدی روبه‌رو شد؛ زیرا بسیاری از دولت‌هایی که در بحران‌های دیگر بر ضرورت رعایت قوانین جنگ تأکید می‌کردند، در برابر کشتار و آوارگی گسترده فلسطینیان موضعی دوگانه اتخاذ کردند.

اعتراض‌های مردمی، فعالیت جنبش‌های همبستگی و افزایش فشار‌های حقوقی و سیاسی بر اسرائیل نشان داد که روایت رسمی تل‌آویو دیگر بدون چالش پذیرفته نمی‌شود. مقاومت، حتی در شرایط نابرابر، توانست انحصار روایت را بشکند و پرسش‌های تازه‌ای درباره ماهیت نظم منطقه‌ای و مسئولیت قدرت‌های جهانی مطرح کند.

سومین سالگشت طوفان‌الاقصی فرصتی است برای تأکید مجدد بر گفتمان مقاومت و اینکه احقاق حقوق فلسطینی‌ها نه از طریق مذاکره و سازش و عادی‌سازی؛ بلکه از مسیر مقاومت و مبارزه می‌گذرد. سالگرد این عملیات، در گفتمان مقاومت، یادآور شکستن دیوار فراموشی است؛ یادآور این واقعیت که فلسطین هنوز زنده است و مسئله آن با گذر زمان از میان نرفته است.

با این حال، طوفان‌الاقصی تنها یک نقطه عطف بود و به معنای پایان کار نیست. به‌رغم سرکوب وحشیانه و پاسخ سنگین رژیم صهیونیستی به این عملیات و اقدامات بعدی از جمله طرح سیاسی آمریکا برای نوار غزه که هدف آن زمین‌گیر کردن مقاومت در این باریکه است، مقاومت و نماد‌های سازمانی آن همچون حماس و جهاد اسلامی همچنان در صحنه حضور دارند و اهالی غزه که طی سه سال گذشته جنگی سخت و ناجوانمردانه را پشت سر گذارده‌اند، نه‌تنها تسلیم نشده‌اند؛ بلکه اراده و انگیزه آنها برای تداوم مقاومت و مقابله با اشغالگران تقویت شده است.