اقتصاد سوریه در برابر معادلات یمن

احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، روز سه‌شنبه ۱۴ مهرماه، در پنجمین سفر خود به عربستان سعودی از زمان به قدرت رسیدن، وارد این کشور شد و با محمد بن سلمان، ولیعهد این کشور، دیدار و گفت‌و‌گو کرد. جزئیات دقیقی درباره مذاکرات انجام‌شده در این سفر منتشر نشده و تنها مطابق گزارش خبرگزاری رسمی عربستان سعودی، در این دیدار که اسعد الشیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، و فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان، و دیگر مقام‌ها در آن حضور داشتند، چشم‌انداز‌های روابط و همکاری‌های دوجانبه، فرصت‌های نویدبخش برای توسعه این روابط در عرصه‌های مختلف و تحولات جاری منطقه‌ای مورد بحث و بررسی قرار گرفت.

نکته قابل توجه درباره این سفر که از قبل اعلام نشده بود، استفاده الشرع از هواپیمای خطوط هوایی عربستان سعودی و هم‌زمانی آن با عملیات نظامی به رهبری عربستان سعودی در یمن با حمایت آمریکا بود. از یک سو، این زمان‌بندی نشان‌دهنده نزدیکی روزافزون سوریه به عربستان سعودی است؛ چراکه عربستان سعودی یکی از حامیان اصلی در جهت تثبیت حکومت جدید دمشق بوده است؛ چه از طریق کمک مالی به مقامات انتقالی، حمایت از آنها در مجامع بین‌المللی یا کمک به هموار کردن راه برای تعامل ایالات متحده با حاکمیت جدید دمشق. منابع مختلف نیز از نقش رو به گسترش ریاض در حمایت سیاسی و اقتصادی از دولت جدید سوریه خبر داده‌اند.

اما از سوی دیگر، سفر تازه الشرع به ریاض، سؤال‌های جدیدی درباره میزان واقعی دخالت سوریه در جنگ یمن مطرح می‌کند. این امر به‌ویژه با توجه به انتشار برخی گزارش‌ها به نقل از منابع سوری که ادعا کرده‌اند دمشق درخواست قبلی عربستان سعودی برای سازماندهی نیرویی از جنگجویان سوری و اعزام آنها به خطوط مقدم یمن را رد کرده است، اهمیت زیادی دارد. این ادعا تاکنون به‌صورت مستقل از سوی مقام‌های سعودی تأیید نشده است.

پاسخ رد سوریه با توجه به مشکلات داخلی و بازسازی ارتش و عدم تمایل به شرکت در جنگ توجیه شده است. در حالی که وزارت دفاع سوریه اعزام هرگونه جنگجو به یمن را تکذیب کرده است، جنبش انصارالله یمن اطلاعاتی به دست آورده که تأیید می‌کند ریاض، با کمک آنکارا، صد‌ها عنصر افراطی را از سوریه به یمن از طریق خاک خود منتقل می‌کند. این بخش از روایت نیز در زمره ادعا‌های طرف‌های درگیر قرار دارد و تأیید مستقل آن ضروری است.

استفاده از جنگجویان سوری در جنگ‌های جاری منطقه یا حتی در درگیری‌های دوردست، بی‌سابقه نیست. آنها در عرصه‌های بحرانی متعددی، از جمله لیبی و نیجر، حضور داشته‌اند و علاوه بر این، گزارش‌هایی مبنی بر حضور جنگجویان خارجی از سوریه برای شرکت در جنگ روسیه و اوکراین در کنار نیرو‌های کی‌یف وجود دارد. این در حالی است که نیرو‌های اعزامی لزوماً از ارتش سوریه نیستند؛ چراکه تحریرالشام همچنان شامل شمار زیادی از پیکارجویان است که دارای انگیزه‌های ایدئولوژیک برای نبرد حتی در فراسوی مرز‌های سوریه هستند.

از جنبه اقتصادی، این سفر زمانی انجام شده است که دمشق در مرحله فعلی با چالش‌های متعدد مواجه است و فشار بر مقامات انتقالی دمشق، که خود را با لایه‌های متعددی از بحران، به‌ویژه در سایه اعتراضات گسترده اخیر در نقاط مختلف سوریه، مواجه می‌بینند، رو به افزایش است؛ لذا گفته می‌شود محور اصلی مذاکرات دو طرف در موضوع اقتصاد، مسئله بازسازی و سرمایه‌گذاری بوده است. این برداشت با توضیح رسمی دفتر ریاست‌جمهوری سوریه نیز تا حد زیادی همخوان است؛ دمشق اعلام کرده که مذاکرات بر بازسازی زیرساخت‌ها و جذب سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی مانند انرژی، ساخت‌وساز، صنعت، کشاورزی و تجارت متمرکز بوده است.

در واقع، احمد الشرع برای حل حداقل بخشی از مشکلات اقتصادی سوریه به کمک‌های ریاض چشم دوخته است. عربستان سعودی از زمان سقوط نظام بشار اسد نقش مهمی در حمایت اقتصادی از سوریه ایفا کرده و به دنبال تغییر تدریجی از کمک‌های اضطراری به ایجاد نفوذ سرمایه‌گذاری بلندمدت در بخش‌های انرژی، مخابرات، صنعت، زیرساخت‌ها و املاک و مستغلات بوده است.

پیش از این، در فوریه ۲۰۲۶، عربستان و سوریه مجموعه‌ای از قرارداد‌های بزرگ در حوزه‌هایی مثل فرودگاه حلب، مخابرات، انرژی و حمل‌ونقل امضا کردند؛ از جمله تعهد حدود ۲ میلیارد دلار برای توسعه دو فرودگاه در حلب. همچنین در ماه اوت خبر ایجاد بانک مشترک سوریه و عربستان اعلام شد. بر اساس گزارش‌ها، این بانک برای تسهیل انتقال سرمایه و حمایت از سرمایه‌گذاری میان دو کشور طراحی شده است.

هدف عربستان آن است که فراتر از نفوذ سیاسی و دیپلماتیک، به مرحله نفوذ اقتصادی بلندمدت در سوریه دست یابد و رقبایی مانند جمهوری اسلامی ایران را همچنان از این کشور دور نگاه دارد. از این منظر، به نظر می‌رسد مسئله فقط کمک به سوریه نیست؛ عربستان در حال تلاش برای تبدیل شدن به یکی از بازیگران اصلی تعیین‌کننده آینده سوریه است.

در بعد امنیتی، الشرع اخیراً در سازمان ملل صراحتاً درباره حضور و عملیات اسرائیل در جنوب سوریه و بلندی‌های جولان موضع گرفت و بر بازگشت به ترتیبات آتش‌بس سال ۱۹۷۴ تأکید کرد. عربستان نمی‌خواهد بی‌ثباتی در سوریه به جنگ گسترده‌تر منطقه‌ای منجر شود و به همین دلیل قائل به آرامش و ثبات در این کشور است. به همین دلیل، احتمالاً یکی از اهداف احمد الشرع استفاده از جایگاه و نفوذ منطقه‌ای عربستان برای حفظ ثبات سوریه می‌باشد. در این راستا، برخی ناظران از احتمال ازسرگیری روند عادی‌سازی سخن گفته و بعید نیست عربستان با اشاره آمریکایی‌ها، نسبت به نزدیک کردن دمشق و تل‌آویو ابراز تمایل کرده باشد. این بخش از متن ماهیت تحلیلی و احتمالی دارد و تاکنون جزئیات رسمی درباره چنین پیشنهادی منتشر نشده است.

در مجموع، سفر پنجم احمد الشرع به عربستان سعودی نشانگر تقویت و تعمیق مناسبات دو طرف در ابعاد مختلف سیاسی، اقتصادی و امنیتی، به‌ویژه در شرایط خاص کنونی منطقه است. با توجه به نیاز دمشق به ریاض در حوزه‌های مختلف ـ به‌ویژه اقتصادی ـ احتمال حضور یا اعزام جنگجویان سوری، هرچند به شکل محدود، به جبهه یمن دور از ذهن نیست؛ زیرا مقامات سعودی به‌راحتی می‌توانند کمک‌های خود به سوریه را مشروط به اعزام نیرو‌های سوری به جبهه یمن نموده و به این وسیله احمد الشرع را در تنگنا قرار دهند. در این صورت، معادلات منطقه وارد دور تازه‌ای شده و دمشق که زمانی در محور مقاومت قرار داشت، عملاً و به شکل میدانی در برابر این جبهه قرار خواهد گرفت.

نکته به‌روز: هم‌زمان با انتشار این تحلیل، رویترز در ۷ اکتبر گزارش داده است که سوریه در حال بررسی گزینه‌های کمک نظامی به عربستان در جنگ یمن است؛ گزینه‌هایی که از حمایت دفاعی تا اعزام نیرو برای پشتیبانی از نیرو‌های مورد حمایت ریاض را شامل می‌شود. بنابراین، بخش پایانی متن اکنون از یک گمانه صرف فراتر رفته و با گزارش یک منبع معتبر درباره بررسی این گزینه‌ها، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. با این حال، رویترز نیز تأکید کرده که دامنه و شکل دقیق همکاری هنوز نهایی نشده است.