تنگه هرمز در جنگ کنونی

تنگه هرمز به عنوان تنها خروجی دریایی خلیج فارس به آب‌های بین‌المللی یک نقطه ترانزیت راهبردی برای حمل و نقل کالا و انرژی منطقه‌ای ایجاد کرده است. این آبراه باریک که در عریض‌ترین نقطه خود تقریباً ۲۱ مایل طول دارد، حجم قابل توجهی (حدود ۲۰ درصد) از تجارت انرژی جهانی را از طریق خطوط کشتیرانی که تقریباً ۲ مایل در هر جهت امتداد دارند، هدایت می‌کند. این تنگه نه تنها از یک سو یک شریان حیاتی انرژی است، بلکه از دیگر سو منطقه‌ای پرخطر برای اختلال در زنجیره تأمین، به ویژه در دوره‌های بی‌ثباتی ژئوپلیتیکی محسوب می‌شود.

این تنگه تنها مسیر آبی برای دسترسی از خلیج‌فارس به اقیانوس هند و آب‌های آزاد است. تقریبا تمامی صادرات نفت و گاز کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس از جمله ایران، عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی، کویت، قطر و بحرین باید از این آبراه بگذرد. این موضوع آن را به یک گذرگاه حیاتی انرژی برای اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.

تنگه هرمز یکی از حیاتی‌ترین گذرگاه‌های آبی جهان از نظر ژئوپلیتیک و اقتصادی است. پس از آغاز تجاوز نظامی امریکا و رژیم صهیونیستی در ۹ اسفند ۱۴۰۴ و بسته شدن این تنگه روی تردد نفتکش‌ها و کشتی‌های تجاری و بالا رفتن قیمت نفت و گاز در دنیا، نام این تنگه بیش از هر محل دیگری در اخبار بین‌المللی شنیده می‌شود.

تنگه هرمز همواره کانون توجه قدرت‌های منطقه‌ای و جهانی بوده و امنیت و حق عبور از آن موضوع توافق‌ها و گاه مناقشات بین‌المللی است. ایران و عمان برای عبور کشتی‌ها از آب‌های سرزمینی خود در تنگه هرمز عوارض گمرکی به معنای مرسوم آن دریافت نمی‌کنند. در عوض هزینه‌های مرتبط با عبور از این آبراه بین‌المللی عمدتا بر اساس قوانین حقوق بین‌الملل دریا‌ها و خدماتی است که ارایه می‌شود.

همیت استراتژیک این تنگه از موقعیت جغرافیایی منحصر‌به‌فرد آن ناشی می‌شود که خلیج فارس را به خلیج عمان و دریای عرب متصل می‌کند. این آبراه به عنوان تنها مسیر دریایی مناسب برای صادرات انرژی از منطقه‌ای عمل می‌کند که تقریباً ۴۸ درصد از ذخایر اثبات شده نفت جهان و ۳۸ درصد از ذخایر اثبات شده گاز طبیعی را در خود جای داده است.

باریک بودن این گذرگاه، ویژگی‌های ذاتی گلوگاهی ایجاد می‌کند که به راحتی نمی‌توان از آنها عبور کرد. مسیر‌های دریایی جایگزین مستلزم آن است که کشتی‌ها آفریقا را دور بزنند که این امر ۲ تا ۳ هفته به زمان ترانزیت می‌افزاید و هزینه‌های حمل‌ونقل را به میزان قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. این محدودیت جغرافیایی، تمام تجارت دریایی از تولیدکنندگان خلیج فارس را از طریق یک کریدور واحد مجبور می‌کند و باعث آسیب‌پذیری متمرکز می‌شود. تحولات اخیر این آسیب‌پذیری را برجسته کرده است.

در ابتدای زمستان ۱۴۰۴، بستن نسبی تنگه توسط ایران مقتدر در جریان رزمایش‌های نظامی نشان داد که تنش‌های منطقه‌ای چقدر سریع می‌توانند به نگرانی‌های بازار غذا و انرژی جهانی تبدیل شوند؛ علاوه بر این، این محدودیت موقت که چند ساعت طول کشید، اولین باری بود که کشور ما از زمان تشدید تنش‌ها با ایالات متحده بر سر اختلافات برنامه هسته‌ای، تردد از طریق این آبراه را محدود کرد.

در جنگ کنونی تعداد شناور‌هایی که روزانه از تنگه هرمز عبور می‌کنند در روز‌های اخیر به طور متوسط به سمت صفر در حال حرکت است. این در حالی است که در شرایط عادی تا ۱۴۰ فروند کشتی در روز از این مسیر عبور می‌کنند. این آمار نشان می‌دهد تردد کشتی‌ها در این گذرگاه راهبردی حدود ۹۴ درصد کاهش یافته است.

همچنین گزارش‌های تحلیلی شرکت‌های اطلاعات دریایی نشان می‌دهد بسیاری از شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی به دلیل افزایش ریسک‌های امنیتی عبور از این مسیر را متوقف کرده یا کشتی‌های خود را در بنادر و آب‌های خلیج فارس نگه داشته‌اند.

البته جمهوری اسلامی ایران رسما تنگه هرمز را نبسته است، اما به دلیل شرایط جنگی و ناامنی ناشی از تبادل آتش، عملا کشتی‌ها جرات عبور از این تنگه را ندارند. در عین حال نیرو‌های مسلح غیور جمهوری اسلامی ایران کنترل این تنگه را در اختیار داشته و می‌توانند مانع عبور کشتی‌هایی شوند که متعلق یا منتسب به دشمن بوده و یا به برخی کشتی‌های مربوط به کشور‌های دوست اجازه تردد دهند.

مسئولیت حقوقی و تبعات اقتصادی این امر به طور طبیعی بر عهده متجاوزان است؛ زیرا جمهوری اسلامی ایران تنها در مقام دفاع از تمامیت و سرزمین خود در برابر جنگ تحمیلی آمریکا و اسرائیل برآمده است.

حساسیت و مزیت راهبردی این تنگه در حدی است که در پیام رهبر جدید انقلاب نیز بر ضرورت انسداد آن تاکید شده است. به همین دلیل کنترل راهبردی تنگه هرمز، با حمایت قاطع ملت ایران و رهبری حکیمانه امام خامنه‌ای، همچون گذشته در دستور کار نیرو‌های مسلح کشور قرار داشته و با هوشمندی کامل در حال اجراست.

در مجموع تنگه هرمز به عنوان یک منطقه راهبردی در خلیج فارس به عنوان یک ابزار بازدارنده علیه دشمن نقش خود را بازیابی کرده و تداوم خلل در ترانزیت تجاری و انرژی در منطقه موجب بازنگری دشمنان در محاسبات نبرد شده و طبعا فشار‌های بین المللی جهت پایان دادن به جنگ روند افزایشی خواهد یافت.