رویارویی سه‌جانبه در سوریه

عملیات نظامی اخیر علیه فرودگاه ابوالظهور در شرق ادلب، صرفاً یک حمله پیشگیرانه نبود، بلکه تلاشی از سوی اسرائیل برای تعریف محدودیت‌های قدرت مجاز در سوریه جدید و جلوگیری از بازسازی قابلیت‌های نظامی، به‌ویژه توانمندی‌های هوایی بود که اسرائیل آن را تهدیدی برای امنیت خود در آینده قلمداد می‌کند.

به نظر می‌رسد پیام‌های سیاسی و نظامی که این حمله به سوریه و ترکیه منتقل کرد، بیشتر از میزان ویرانی‌های فیزیکی ناشی از آن بود؛ به‌ویژه از آنجایی که این فرودگاه سال‌هاست که از خدمت خارج شده و شاهد هیچ فعالیت هوایی عملیاتی نبوده است. به همین دلیل، این موضوع سؤالاتی را در مورد چرایی انتخاب آن به‌عنوان هدف حمله برانگیخته است.

اهداف و انگیزه‌ها

هدف قرار دادن مکرر خاک سوریه توسط اسرائیل دیگر صرفاً یک عملیات نظامی معمول نیست. بمباران فرودگاه ابوالظهور نشان‌دهنده یک تغییر قابل توجه و کیفی در حملات اسرائیل از نظر زمان، اهداف و جغرافیا محسوب می‌شود. از یک سو، این هدف قرار دادن موشک‌ها، صحنه عملیات اسرائیل را به سمت شمال سوریه و در نزدیکی خطوط تماس با ترکیه منتقل کرد، زیرا فرودگاه ابوالظهور حدود ۷۰ کیلومتر با مرز ترکیه فاصله دارد.

از دیگر سو، این حمله اسرائیل در چارچوب به چالش کشیدن و تحریک ترکیه صورت می‌گیرد، چرا که روایت اسرائیلی مستقیماً بر بُعد ترکیه متمرکز بود. حمله هوایی اسرائیل ساعاتی پس از بازدید یک هیئت نظامی ترکیه از فرودگاه صورت گرفت. البته مقامات سوری و ترکیه‌ای هرگونه حضور نظامی ترکیه در این مکان را تکذیب می‌کنند، اما ادعای اسرائیل آن است که آنکارا در حال تلاش برای ایجاد یک پایگاه نظامی در این منطقه است و این امر گمانه‌های جدیدی را در مورد هدف واقعی ایجاد کرده است.

این حمله هم‌زمان با تشدید قابل توجه لفاظی‌های سیاسی بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، علیه ترکیه و رئیس‌جمهور آن، رجب طیب اردوغان، رخ داد که نشان می‌دهد دولت اسرائیل به دنبال استفاده از فضای سوریه برای ارسال پیام‌های بازدارنده و پیشگیرانه است که فراتر از سوریه رفته و مستقیماً همسایه شمالی سوریه را هدف قرار می‌دهد.

نکته دیگر آن است که هدف قرار دادن ابوالظهور به وضعیت احتمالی آینده این فرودگاه مربوط می‌شود، نه موقعیت فعلی آن. این با راهبرد جدید اسرائیل در قبال سوریه همسو است که بر جلوگیری از ایجاد واقعیت‌های نظامی جدید و حمله به آنها قبل از شکل‌گیری کامل آنها تمرکز دارد.

از زمان فروپاشی نظام بشار اسد در ۸ دسامبر ۲۰۲۴، رژیم صهیونیستی علاوه بر حدود ۹۰۰ حمله زمینی به خاک سوریه، بیش از ۴۸۰ حمله هوایی علیه این کشور انجام داده است. اسرائیل چندین سایت نظامی سوریه را که با برنامه‌های بازسازی یا همکاری نظامی سوریه و ترکیه مرتبط بودند، از جمله پایگاه هوایی تی ۴ در تدمر و فرودگاه نظامی حما، هدف قرار داد. این علاوه بر تلاش‌های رژیم غاصب برای گسترش اشغالگری، ایجاد مناطق امنیتی و برپایی پایگاه‌های نظامی در خاک سوریه است.

این بدان معناست که مسئله فقط حملات هوایی پیشگیرانه برای مهار تهدیدها نیست، بلکه به مدیریت و شکل‌دهی میدانی و تلاش برای ترسیم نقشه‌ای است که بعدها می‌تواند به ترتیبات سیاسی و امنیتی جدید تبدیل شوند.

همه این اقدامات و حملات در چارچوب راهبرد اسرائیل برای برخورد با سوریه جدید قرار می‌گیرد که هدف آن ایجاد یک حوزه امنیتی ضعیف و چندپاره و جلوگیری از استقلال و توانمندی این کشور می‌باشد. لذا عجیب نیست که این حملات با تشدید تهدیدات اسرائیل علیه سوریه همراه شد، تهدیداتی که ضمن آن مقامات تل‌آویو سوریه را «غزه متورم» توصیف کرده و بر این باورند که احمد الشرع، رئیس‌جمهور موقت سوریه، دشمن بالقوه اسرائیل بوده و در نتیجه رویارویی با آن اجتناب‌ناپذیر است.

نکته دیگر در اهداف و انگیزه‌های حمله اسرائیل به سوریه، موقعیت متزلزل نتانیاهو در آستانه انتخابات پارلمانی ماه اکتبر است؛ لذا برای تقویت جایگاه شخصی و حزبی خود نیاز به امنیتی کردن فضای منطقه و دستاوردسازی‌های تازه دارد.

واکنش دمشق

حاکمیت جدید سوریه در پاسخ به زیاده‌خواهی و تجاوزات اسرائیل، با اتخاذ گفتمان سیاسی که بر محکومیت حملات و اقدام در چارچوب مجاری بین‌المللی و قانونی و همچنین بر تقویت مواضع عربی، منطقه‌ای و بین‌المللی در رد تجاوزات اسرائیل متمرکز است، دیپلماسی و رویکرد عمل‌گرایانه خود را حفظ کرد و در عین حال از ورود به رویارویی نظامی مستقیم اجتناب ورزید.

دمشق تمایل دارد تصویری جدید و متفاوت از تصویر قبلی خود در دوران رژیم خاندان اسد ارائه کند و خود را به‌عنوان دولتی معرفی کند که به دنبال ثبات، بازسازی و نوسازی نهادهای دولتی است و به دنبال گشودن جبهه‌های جدید در منطقه و از جمله درگیری با اسرائیل نیست.

از این منظر، دولت سوریه در برابر حملات متعدد و مکرر رژیم صهیونیستی خویشتنداری به خرج داده و هیچ گام خصمانه‌ای علیه اسرائیل برنداشت و بلکه ماه‌های گذشته را صرف تلاش برای دستیابی به یک توافق امنیتی جدید برای کاهش تنش در مرز بین دو طرف کرده بود.

در شرایط کنونی، دولت سوریه که با چالش‌های متعدد داخلی و خارجی مواجه است، چاره‌ای جز ادامه رویکرد سیاسی عمل‌گرایانه ندارد؛ اما در عین حال درصدد تقویت روابط همکاری با ترکیه و برخی از کشورهای منطقه در همه زمینه‌ها، به منظور افزایش توانایی‌ها و تحکیم ثبات خود می‌باشد.

موضع ترکیه

وزارت امور خارجه ترکیه حملات به فرودگاه ابوالظهور را تهدیدی مستقیم برای امنیت ملی کشورش دانست و آن را به‌شدت محکوم کرد و از جامعه جهانی خواست برای جلوگیری از تشدید تجاوز اسرائیل علیه سوریه، موضع قاطع‌تری اتخاذ شود و مقامات اسرائیلی را وادار به پاسخگویی کنند. وزیران امور خارجه ۱۲ کشور عربی و اسلامی با صدور بیانیه‌ای مشترک، حملات هوایی رژیم صهیونیستی به پایگاه نظامی ابوالظهور در شمال غرب سوریه را به‌شدت محکوم کردند.

توماس باراک، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا در سوریه و عراق و هم‌زمان سفیر این کشور در ترکیه نیز حمله اسرائیل را تشدید غیرقابل توجیه اوضاع توصیف کرده است. این اظهارات نشان‌دهنده میزان نگرانی آمریکا از احتمال تبدیل شدن عرصه سوریه به نقطه رویارویی مستقیم بین دو متحد آمریکا، یعنی ترکیه و اسرائیل می‌باشد. تنش فزاینده در روابط تل‌آویو و آنکارا بر کسی پوشیده نیست. تنش‌ها در حدی است که برخی طرف‌ها هشدار داده‌اند که درگیری نظامی بین دو طرف محتمل است.

به گفته باراک، کار برای ایجاد یک سازوکار هماهنگی امنیتی برای جلوگیری از اصطکاک بین اسرائیل، ترکیه و سوریه در حال انجام است و ترکیه از حمله اسرائیل از قبل مطلع نشده بود؛ اما سامانه‌های ضدهوایی آن جت‌های جنگنده اسرائیلی را که به سمت سوریه می‌رفتند، شناسایی کردند.

به باور برخی ناظران، حمله اسرائیل گزینه‌ها و مواضع ترکیه درباره ادامه همکاری با سوریه را تغییر نخواهد داد. با این حال، بعید است که اختلاف مواضع ترکیه و اسرائیل در مورد سوریه منجر به درگیری نظامی مستقیم بین آنها شود، به‌ویژه از آنجا که اسرائیل با توجه به قدرت نظامی ترکیه و عضویت آن در سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) و روابط ویژه‌ای که رئیس‌جمهور آن را با رئیس‌جمهور ایالات متحده پیوند می‌دهد، از هزینه بالای هرگونه درگیری مستقیم با ترکیه آگاه است.

جمع‌بندی

حمله تازه اسرائیل علیه سوریه در شمال غرب این کشور، چیزی فراتر از یک پیام دوگانه برای ترکیه و سوریه است. این حمله در چارچوب تلاش رژیم صهیونیستی برای تغییر شکل سوریه مطابق با دیدگاه اسرائیل و نگه داشتن آن در حالت ضعف، همان‌طور که ذهنیت امنیتی جناح راست افراطی اسرائیل ترسیم کرده است، قرار می‌گیرد.

این رویکرد با آنچه اسرائیل در جنوب سوریه انجام می‌دهد، هماهنگ است، جایی که رژیم متجاوز از هرگونه حضور نظامی سوریه جلوگیری می‌کند و از طرفی، از تلاش‌های جدایی‌طلبانه به رهبری رهبر معنوی جدایی‌طلبان دروزی، حکمت الهجری، و عناصر مسلح او در استان سویدا حمایت قابل توجهی می‌کند.

سوریه با گذشت بیش از ۱۴ سال جنگ و بحران داخلی و خارجی تبدیل به یک کشور فرسوده و ویران شده و به‌طور طبیعی حاکمیت جدید دمشق در پی فرصتی برای بازسازی کشور و تثبیت موقعیت خود می‌باشد؛ به همین دلیل تلاش می‌کند از هرگونه درگیری با اسرائیل اجتناب کند.

اما در مقابل، رژیم صهیونیستی هیچ تمایلی ندارد تا سوریه روند بازسازی و بهبودی خود را طی کند؛ زیرا گزینه مطلوب، به‌ویژه برای راستگرایان افراطی اسرائیل، یک همسایه ضعیف و چندپاره است. در این راستا، دولت سوریه جدید گزینه‌ای جز خویشتنداری و در عین حال اتکا به کمک‌های خارجی از آمریکا تا برخی کشورهای منطقه، به‌ویژه ترکیه، برای حفظ و تقویت خود ندارد.