پایان خودمختاری کردی در شمال سوریه؟

واکاوی انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه (قسد)

سرانجام پس از مذاکرات طولانی و توافق با دولت سوریه، «مظلوم عبدی»، فرمانده نیرو‌های دموکراتیک سوریه (قسد)، پایان مأموریت این نیرو‌ها و انحلال آنها را به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل اعلام کرد. این اقدام در چارچوب توافق برای ادغام نهاد‌های نظامی، امنیتی و غیرنظامی این گروه در نهاد‌های دولت سوریه انجام می‌شود.

نیرو‌های دموکراتیک سوریه (قسد) در اکتبر ۲۰۱۵ به‌عنوان یک اتحاد نظامی متشکل از چندین تشکل و جناح در شمال شرق سوریه تأسیس شدند که بخش کرد آن برجسته‌ترین نیرو بود. قسد در چارچوب جنگ علیه داعش از حمایت مستقیم ایالات متحده آمریکا برخوردار بود و در طول سال‌های جنگ، توانست مناطق وسیعی در شمال و شرق سوریه، به‌ویژه در منطقه جزیره، کنترل کند و به نیروی نظامی اصلی اداره‌کننده آن مناطق در کنار نهاد‌های اداره خودمختار تبدیل شود.

با گذشت زمان، نیرو‌های دموکراتیک سوریه (قسد) به چیزی بیش از یک نیروی نظامی در حال مبارزه با داعش تبدیل شده و یک سیستم سیاسی، امنیتی و اداری گسترده‌تر را ایجاد کرد که شامل اداره خودمختار، نهاد‌های مدنی، سرویس‌های امنیتی و نیرو‌های نظامی می‌شود. بنابراین، انحلال این نهاد، فراتر از تغییر نام یک تشکیلات نظامی، به معنای برچیدن کل این ساختار یا ادغام تدریجی آن در نهاد‌های دولتی سوریه است.

عبدی در سخنرانی خود به زبان‌های عربی و کردی برای خبرنگاران که از تلویزیون دولتی سوریه پخش شد، تصریح کرد امروز شرایط تغییر کرده و کشور وارد مرحله جدیدی شده است که عنوان آن صلح و مشارکت در ساختن سوریه جدید است. وی توضیح داد که تصمیم به انحلال پس از دستیابی به توافق با احمد الشرع، رئیس‌جمهور سوریه و تکمیل ادغام نیرو‌های قسد در یگان‌های ارتش سوریه گرفته شده است.

این خبر پس از دیدار عبدی و رئیس‌جمهور احمد الشرع در کاخ ریاست‌جمهوری با حضور چهره‌های برجسته اعلام شد، از جمله «الهام احمد»، یکی از مقامات اداره خودگردان کردستان، و «سیپان حمو»، یکی از رهبران نظامی کرد که به‌عنوان معاون وزیر دفاع منطقه شرقی خدمت می‌کند. این دیدار نشان‌دهنده تغییر در رابطه بین دمشق و نیرو‌های کرد، از مرحله مذاکره برای آینده‌ای نسبتاً متمایز به مرحله بازسازی نهاد‌های منطقه در چارچوب دولت سوریه محسوب می‌شود.

البته انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه به‌عنوان یک نیروی نظامی به این محدود نمی‌شود، بلکه شامل انحلال اداره خودمختار و تشکیلات نظامی و غیرنظامی وابسته به آن و ادغام آنها در نهاد‌های دولتی نیز خواهد شد. این تحول چیزی بیش از یک سازمان‌دهی مجدد نظامی بوده و نشان‌دهنده دگرگونی در ماهیت حکومت و کنترل بر شمال و شرق سوریه است؛ منطقه‌ای که سال‌ها از سطح بالایی از خودگردانی، همراه با یک نیروی نظامی و امنیتی مستقل از نهاد‌های دولت مرکزی، برخوردار بوده است.

به گفته مقامات حسکه، روند ادغام نظامی پیش از این اعلام آغاز شده بود و هزاران نفر از اعضای نیرو‌های دموکراتیک سوریه در ماه‌های اخیر در یگان‌های وابسته به وزارت دفاع سوریه ادغام شده‌اند. بنابراین، انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه به معنای از میان رفتن جنگجویان آن یا اخراج دسته‌جمعی آنها نیست؛ بلکه به معنای انتقال آنها از فعالیت تحت یک فرماندهی نظامی مستقل به فعالیت در ساختار ارتش سوریه و زنجیره فرماندهی دولت است.

تغییرات و ادغام‌ها شامل حوزه اقتصادی نیز می‌شود. اکنون منابع استان حسکه کاملاً تحت کنترل دولت سوریه است و درآمد‌ها طبق ترتیبات مرحله بعدی به خزانه دولت واریز خواهد شد. این گام حاکی از یک تغییر قابل‌توجه است، به‌ویژه آنکه مناطق شمال شرق سوریه دارای منابع مهم نفتی، کشاورزی و آبی است که بخش‌های بزرگی از آن سال‌ها خارج از کنترل مستقیم دولت مرکزی بوده است.

با این حال، انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه به این معنی نیست که همه مسائل منطقه شمال شرق سوریه حل شده است. با آنکه روند ادغام آغاز شده، اما مسائل باقی‌مانده، خصوصاً در حوزه امنیتی، باید مورد بحث و بررسی قرار گیرند. این بدان معناست که این اعلام، آغاز مرحله جدیدی از بازسازی نهاد‌ها و روابط بین دمشق و نیرو‌های کرد است و لزوماً به معنای پایان فوری همه اختلافات سیاسی و امنیتی نیست.

از نگاه دمشق، این تحول گامی مهم در جهت احیای حاکمیت مرکزی بر خاک سوریه است. وجود یک نیروی نظامی بزرگ و مستقل، یکی از مصادیق برجسته چندپارگی بود که در طول سال‌های جنگ پدیدار شد. با ادغام نیرو‌های دموکراتیک سوریه در ارتش سوریه و انتقال منابع و نهاد‌ها به دولت، دمشق در حال حرکت به سمت پایان دادن به دوگانگی بین ارگان‌های دولتی و نهاد‌هایی است که طی سال‌های گذشته در مناطق خودگردان پدید آمده بودند.

برای نیرو‌های دموکراتیک سوریه و نیرو‌های کرد، این اقدام نشانگر یک تغییر دشوار است، زیرا به معنای کنار گذاشتن ساختار خودگردانی است که آنها طی سال‌ها ایجاد کرده و در واقع، از وجود یک نیروی نظامی مستقل که به‌عنوان تضمین اصلی نفوذ اداره خودمختار عمل می‌کرد، صرف‌نظر می‌کنند. در مقابل، این توافق به نیرو‌های کرد اجازه می‌دهد تا به‌جای درگیر شدن در یک رویارویی نظامی آشکار با دمشق که می‌تواند پرهزینه باشد، حضور خود را در نهاد‌های دولتی حفظ کرده و در مرحله سیاسی جدید مشارکت داشته باشند.

این در حالی است که آینده حقوق کرد‌ها همچنان یکی از مهم‌ترین مسائلی است که ماهیت مرحله بعدی را تعیین خواهد کرد. ادغام نیرو‌ها و نهاد‌ها به‌تنهایی مسائل هویت، زبان، آموزش، نمایندگی سیاسی و حکومت محلی را حل نخواهد کرد. بنابراین، چگونگی حفاظت از حقوق فرهنگی و سیاسی کرد‌ها و میزان مشارکت آنها در نهاد‌های دولتی، از مهم‌ترین آزمون‌های پیش روی دمشق و نیرو‌های کرد پس از انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه خواهد بود و احتمال بروز چالش و اختلاف بین دو طرف وجود دارد.

در این میان، ترکیه به‌عنوان یک بازیگر مهم در سوریه جدید، انحلال نیرو‌های قسد را به‌عنوان یک نیروی نظامی مستقل، به‌مثابه یک تحول امنیتی مهم می‌داند. آنکارا سال‌هاست که یگان‌های مدافع خلق (هسته اصلی نیرو‌های قسد) را امتداد حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) می‌داند و به همین دلیل با ایجاد یک نهاد نظامی مستقل کردی در مرز جنوبی خود به‌شدت مخالف است. از این منظر، ادغام نیرو‌های کرد در ارتش سوریه از دغدغه‌های امنیتی آنکارا کاسته و برای این کشور نوعی پیروزی محسوب می‌شود.

از طرفی، این تحول برای ایالات متحده نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا واشنگتن برجسته‌ترین حامی بین‌المللی نیرو‌های دموکراتیک سوریه در طول جنگ علیه داعش بود. آمریکا نیرو‌های دموکراتیک سوریه را شریک نظامی کلیدی خود در مبارزه با این گروه می‌دانست؛ اما ادغام جنگجویان آن در نهاد‌های دولتی سوریه، مرحله جدیدی را برای واشنگتن در نگاه به مسئله سوریه، به‌ویژه در بحث مبارزه با تروریسم و اطمینان از عدم ظهور مجدد داعش در مناطقی که قبلاً تحت کنترل نیرو‌های دموکراتیک سوریه بودند، رقم خواهد زد.

نکته دیگر آن است که آمریکا با به‌رسمیت‌شناختن حاکمیت جدید سوریه و حمایت‌های ویژه از دمشق، از جمله رفع تحریم‌ها، به‌نحوی زمینه یکپارچگی سوریه را فراهم نمود؛ خصوصاً در مقطعی که حمایت میدانی خود را از قسد کاهش داده و این امر موجب پیشروی و بازپس‌گیری مناطق وسیعی، از جمله در رقه و دیرالزور، توسط ارتش سوریه در ژانویه ۲۰۲۶ شد.

در مجموع، انحلال نیرو‌های دموکراتیک سوریه (قسد) نباید به‌عنوان خروج ناگهانی نیرو‌های سیاسی و نظامی کرد‌ها از صحنه سوریه تفسیر شود؛ بلکه باید به‌عنوان پایان یک مدل نظامی و اداری مستقل که بیش از یک دهه دوام آورد، قلمداد شود. اکنون نیرو‌های تحت فرماندهی قسد در حال ادغام در ارتش سوریه هستند و نهاد‌های مدنی و امنیتی اداره خودمختار در حال ورود به نهاد‌های دولتی هستند و منابع اقتصادی به کنترل دولت مرکزی منتقل می‌شوند.

با ادامه و تکمیل این روند، شمال و شرق سوریه وارد مرحله‌ای کاملاً متفاوت از سال‌های گذشته خواهد شد. دمشق در حال بازپس‌گیری بخش قابل‌توجهی از اقتدار نظامی، اداری و اقتصادی خود است، در حالی که نیرو‌های کرد در تلاش هستند تا دستاورد‌های سیاسی و فرهنگی خود را در چارچوب دولت جدید سوریه حفظ کنند. موفقیت این توافق به توانایی هر دو طرف در اجرای متوازن فرآیند ادغام، تضمین حقوق مردم محلی و جلوگیری از تبدیل اختلافات باقی‌مانده به درگیری مجدد بستگی دارد.

اگر ادغام نظامی و اداری با تضمین‌های واقعی سیاسی و فرهنگی همراه باشد، این توافق می‌تواند گامی به سوی اتحاد سوریه پس از سال‌ها تفرقه و چندپارگی باشد؛ در غیر این صورت، ممکن است زمینه‌های تنش و درگیری، حتی پس از پایان موجودیت نیرو‌های دموکراتیک سوریه در شکل فعلی آن، همچنان باقی بماند و سوریه جدید را با چالش‌های تازه مواجه کند.

۰۵/۰۶/۱۴۰۵