فرمایشات آیت‌الله امام خامنه‌ای در دیدار با فرماندهان ارشد نیروهای مسلح

فرمایشات آیت‌الله امام سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای در دیدار با فرماندهان ارشد نیرو‌های مسلح را نباید صرفاً یک اعلام موضع نظامی تلقی کرد؛ بلکه سندی گفتمانی است که در بستر تحولات پس ازشهادت آیت‌الله امام سید علی حسینی خامنه‌ای (ره) درسه لایه‌ی دکترین (بازدارندگی حداکثری)، لایه تاکتیکی (پاسخ بدون محدودیت جغرافیایی) و لایه گفتمانی (مشروعیت‌سازی برای بازنگری هسته‌ای). تحلیل می‌شود. رهبر انقلاب «آمادگی رزمی هوشمندانه» را از الزامات «بازدارندگی حداکثری» دانستند و مقرر کردند هر سطح و نوعی از تهدید با «پاسخ فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» روبه‌رو شود. در ادبیات کلاسیک بازدارندگی، اصل بنیادین، تناسب پاسخ با تهدید است. اما عبارت «بدون محدودیت جغرافیایی» و تأکید بر اینکه «زمان و شرایط پایان را ایران تعیین می‌کند»، به معنای گذار از بازدارندگی تنبیهی محدود به بازدارندگی تنبیهی مطلق است؛ همان منطق «تضمین انتقام» که پیش‌تر عمدتاً در دکترین هسته‌ای قدرت‌های بزرگ دیده می‌شد. نکته راهبردی آن است که این بازدارندگی بدون اعلام صریح هسته‌ای تعریف شده است؛ یعنی ایران می‌کوشد با اتکا به توانمندی‌های متعارف دوربرد و ابهام هسته‌ای، اثری نزدیک به بازدارندگی هسته‌ای ایجاد کند. این راهبرد در علوم سیاسی با عنوان «ابهام راهبردی تشدیدشده» شناخته می‌شود. همچنین دستور به‌روزرسانی بانک اهداف به‌گونه‌ای که «انواع دارایی‌های مادی و غیرمادی دشمن آمریکایی - صهیونی در تیررس نیرو‌های مسلح قرار گیرد»، پرمعناترین بخش متن است. «دارایی‌های غیرمادی» در ادبیات امنیتی شامل زیرساخت‌های سایبری، شبکه‌های اطلاعاتی، اعتبار سیاسی و زنجیره‌های تأمین اقتصادی می‌شود. گنجاندن آنها در بانک اهداف به معنای گسترش میدان نبرد از فضای فیزیکی به فضای شناختی، سایبری و اقتصادی است؛ تحولی همخوان با مفهوم «جنگ ترکیبی». ایران در حال نهادینه‌سازی دکترینی است که در آن تهدید نظامی تنها یکی از ابزارهاست و ابزار‌های سایبری و اطلاعاتی در همان چارچوب «پاسخ فوری و اثرگذار» تعریف می‌شوند.

علا وه بر این وحدت «ساحات مقاومت» را «متغیر تعیین‌کننده با تأثیر راهبردی در شکل‌دهی به نظم جدید سیاسی و امنیتی در غرب آسیا» دانسته است. این عبارت، بازدارندگی را از سطح تاکتیکی به سطح نظام‌سازی ارتقا می‌دهد؛ همان گذار از «بازدارندگی دفاعی» به «بازدارندگی تهاجمی-نظم‌ساز» در نظریه روابط بین‌الملل. ایران نه‌فقط می‌خواهد از خود دفاع کند، بلکه می‌خواهد معماری امنیتی منطقه را مطابق منافع خود بازآرایی کند و ابهام هسته‌ای را ابزاری برای تثبیت جایگاه خود به‌عنوان قدرت نظم‌ساز به کار گیرد.

دربررسی اندیشه سیاسی رهبری جدیدانقلاب، تداوم اصولی گفتمان انقلاب اسلامی (استکبارستیزی، حمایت از مقاومت، بنیه معنوی و روحیه جهادی) را با تغییر زبانی مهم ترکیب می‌کند: ورود مفاهیمی، چون «بازدارندگی حداکثری»، «بدون محدودیت جغرافیایی» و «بانک اهداف دارایی‌های غیرمادی». این ترکیب نشان می‌دهد رهبری می‌کوشد مشروعیت انقلابی را با اقتضائات بازدارندگی مدرن پیوند بزند؛ راهبردی که می‌توان آن را «مدرنیزاسیون کردن ابزار گفتمان انقلابی» نامید. این دیدار و فرمایشات را باید نقطه عطفی در تحول دکترین امنیتی ایران دانست. رهبر انقلاب با ترکیب بازدارندگی حداکثری بدون محدودیت جغرافیایی، گسترش بانک اهداف به دارایی‌های غیرمادی، و پیوند بازدارندگی با نظم‌سازی منطقه‌ای، زمینه گفتمانی لازم برای بازنگری در دکترین هسته‌ای را فراهم کرده است؛ و همچنین این دکترین فرصت‌هایی ایجاد می‌کند: افزایش هزینه محاسباتی دشمن، ارتقای قدرت چانه‌زنی و تثبیت رهبری منطقه‌ای که در نتیجه به بازدارندگی را از یک مفهوم صرفاً نظامی به یک «نظام مدیریت چندلایه» ارتقا می‌دهد.