آخرین وضعیت فلسطین

به رغم آنکه جنگ غزه وارد مرحله تازه‌ای شده و توافق آتش‌بس با میانجیگری آمریکا از اکتبر ۲۰۲۵ برقرار شده است؛ اما این توافق هنوز نتوانسته به خشونت، بحران انسانی و ناامنی مستمر پایان دهد. حملات نظامی اسرائیل در این باریکه همچنان ادامه دارد، بخش بزرگی از سرزمین تحت کنترل نظامی اسرائیل قرار گرفته و میلیون‌ها فلسطینی با پیامد‌های ویرانی، آوارگی و کمبود امکانات اولیه زندگی دست به گریبان هستند.

در کرانه باختری نیز وضعیت امنیتی بیش از گذشته تشدیدشده و شرایط به‌تدریج پیچیده‌تر شده است. افزایش حملات شهرک نشینان، گسترش شهرک سازی، تخریب خانه‌ها و محدودیت‌های رفت‌وآمد، همراه با ضعف سیاسی و اقتصادی تشکیلات خودگردان فلسطین، وضعیت کرانه با چالش‌های تازه‌ای و بیشتری روبه رو کرده است. در واقع، مسئله فلسطین در شرایط کنونی با دو بحران متفاوت، اما مرتبط مواجه است: بحران بقا و بازسازی در غزه و بحران سرزمینی، سیاسی و حاکمیتی در کرانه باختری.

وضعیت غزه

مهم‌ترین ویژگی وضعیت غزه، فاصله میان توافق سیاسی آتش‌بس و واقعیت‌های میدانی است. توافق اکتبر ۲۰۲۵ قرار بود زمینه توقف جنگ، آزادی گروگان‌ها و زندانیان، ورود کمک‌های انسانی، خروج تدریجی نیرو‌های اسرائیلی و آغاز بازسازی را فراهم کند. اما اختلاف بر سر خلع سلاح حماس، میزان عقب‌نشینی اسرائیل و ساختار اداره آینده غزه، اجرای مراحل بعدی توافق را عملا متوقف کرده است.

در تازه‌ترین تحول، حملات هوایی اسرائیل در اول نوامبر ۲۰۲۶ د رشهر غزه و خان یونس دست‌کم ۸ شهید فلسطینی بر جای گذاشت. بهانه اسرائیل در نقض آتش بس آن است که مواضع افراد مسلح را هدف قرار داده و حماس را به بازسازی توان نظامی و نقض آتش‌بس متهم کرده است. در مقابل حماس این اتهامات را رد می‌کند و اسرائیل را مسئول نقض توافق می‌داند.

بر اساس آمار مقام‌های بهداشتی غزه، از زمان آغاز آتش‌بس بیش از ۱۵۰۰ فلسطینی در حملات اسرائیل به شهادت رسیده و مجموع شهدای فلسطینی از آغاز جنگ در اکتبر ۲۰۲۳ از ۷۴ هزار نفر فراتر رفته است.

این در حالی است که اسرائیل همچنان کنترل بخش بزرگی از غزه را در اختیار دارد و نیرو‌های ارتش این رژیم حدود دوسوم این سرزمین را کنترل می‌کنند و جمعیت بیش از دو میلیون نفری غزه عمدتاً در مناطق محدود باقی‌مانده زندگی می‌کنند.

با توجه به آنچه ذکر شد آتش‌بس فعلی را نمی‌توان به معنای پایان منازعه دانست؛ بلکه نوار غزه با وضعیتی مواجه است که در آن جنگ تمام‌عیار جای خود را به حملات مستمر، کنترل سرزمینی، اشغالگری، تداوم محاصره و فشار‌های امنیتی داده است.

در چنین شرایطی وضعیت انسانی غزه همچنان بحرانی است. تخریب گسترده ساختمان‌ها، نابودی زیرساخت‌های آب و برق، کمبود سوخت و محدودیت ورود کمک‌های بشردوستانه، زندگی روزمره اهالی غزه را با مشکلات جدی مواجه کرده است.

این شرایط نشان می‌دهد که بازسازی غزه صرفاً به تأمین منابع مالی وابسته نیست. مولفه هایی، چون امنیت، آزادی تردد، ورود مصالح ساختمانی، دسترسی به سوخت و تعیین ساختار حکمرانی آینده از پیش شرط‌های اصلی بازسازی محسوب می‌شوند که در اثر سیاست‌های تجاوزکارانه رژیم غاصب دچار موانع جدی شده‌اند.

یکی از پیچیده‌ترین مسائل در روند اجرای توافق آتش بس، تعیین تکلیف آینده جنبش حماس است. اسرائیل خلع سلاح کامل حماس و پایان دادن به نقش نظامی و حکومتی این جنبش را از شروط اصلی مرحله بعدی توافق می‌داند. در مقابل، حماس درباره آینده سیاسی خود و نحوه مشارکت در ساختار فلسطینی مواضع و خواسته‌هایی دارد که با سیاست‌های اسرائیل فاصله دارد.

برنامه بین المللی پایان جنگ غزه، ایجاد کمیته ملی اداره غزه، استقرار نیروی بین‌المللی تثبیت کننده و انتقال تدریجی مسئولیت‌های اجرایی را پیش‌بینی کرده است. این برنامه همچنین بر خلع سلاح گروه‌های مسلح و عقب‌نشینی نیرو‌های اسرائیلی تأکید دارد.

سازمان ملل در گزارش ۲۶ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که اجرای نقشه راه ۱۵ ماده‌ای می‌تواند زمینه انتقال اداره غزه به کمیته ملی و استقرار نیروی بین‌المللی را فراهم کند. با این حال، تحقق این ترتیبات به توافق طرف‌های درگیر وابسته است که در شرایط کنونی به دلیل اختلافات بنیادین، نشانی از تفاهم و توافق دیده نمی‌شود.

اوضاع کرانه باختری

در حالی که توجه جهانی عمدتاً بر غزه متمرکز شده است، گسترش شهرک‌سازی اسرائیل، خشونت شهرک نشینان و محدودیت‌های اعمال شده علیه فلسطینیان تداوم یافته است. گزارش سازمان ملل اخیرا از شهادت پنج فلسطینی و زخمی شدن بیش از ۲۴۰ نفر در حملات نیرو‌های اسرائیلی یا شهرک نشینان طی دو هفته خبر داده است. همچنین از ابتدای سپتامبر، حدود ۲۰۰ مورد حمله مرتبط با فصل برداشت زیتون ثبت شده است. این حملات تنها محدود به درگیری‌های خیابانی نیستند؛ بلکه به زمین‌های کشاورزی، منابع درآمد خانوار‌ها و امکان دسترسی فلسطینیان به املاک خود نیز آسیب وارد می‌کنند.

موضوع دیگری که در کرانه باختری همواره نگران کننده بوده و هست، توسعه شهرک‌های اسرائیلی است. گزارش‌های رسمی حاکی از طرح ساخت بیش از ۱۲۰۰ واحد مسکونی در منطقه‌ای-۲ در شرق بیت‌المقدس می‌باشد که اجرای این طرح می‌تواند ارتباط جغرافیایی بخش‌های شمالی و جنوبی کرانه باختری را محدودتر کند و پیوستگی سرزمینی دولت احتمالی فلسطین را با مشکل مواجه سازد.

در واقع، تحولات کرانه باختری نشان می‌دهد که مسئله فلسطین فقط به پایان جنگ غزه محدود نمی‌شود. تغییر تدریجی واقعیت‌های جغرافیایی و جمعیتی کرانه باختری می‌تواند در بلندمدت ضمن انکه به توسعه طلبی و تضییع حقوق فلسطینی‌ها دامن می‌زند، امکان تشکیل یک دولت مستقل و دارای پیوستگی سرزمینی را تضعیف کند.

وضعیت شکننده در کرانه باختری محدود به سیاست‌های توسعه طلبانه و خشونت آمیز رژیم صهیونیستی نیست؛ بلکه تشکیلات خودگردان فلسطین به ریاست محمود عباس نیز با بحران جدی مواجه است. این نهاد که بر اساس توافقات اسلو شکل گرفت، قرار بود مرحله‌ای انتقالی در مسیر تأسیس دولت مستقل فلسطینی باشد؛ اما اکنون با بحران ناکارآمدی، محدودیت شدید منابع مالی، انفعال شدید و کاهش اعتماد عمومی مواجه است.

یکی از مشکلات اساسی، خودداری اسرائیل از انتقال کامل درآمد‌های مالیاتی و گمرکی متعلق به تشکیلات خودگردان است. این وضعیت توان تشکیلات خودگردان را برای اداره امور جاری، پرداخت حقوق کارکنان، تأمین خدمات عمومی و حفظ نظام حمایت اجتماعی به شدت محدود کرده است.

از سوی دیگر، تشکیلات خودگردان با مسئله مشروعیت سیاسی مواجه است. فاصله طولانی میان انتخابات، اختلافات داخلی فتح و حماس و فقدان یک راهبرد سیاسی مؤثر برای پایان اشغال، موقعیت این نهاد را تضعیف کرده است. در همین حال، کمیته مرکزی انتخابات فلسطین مقدمات برگزاری انتخابات شورای قانون‌گذاری را برای ۲۸ نوامبر ۲۰۲۶ پیش برده است. برگزاری این انتخابات، در صورت تحقق، می‌تواند فرصتی برای بازسازی بخشی از مشروعیت نهاد‌های فلسطینی باشد؛ هرچند مشارکت سیاسی همه جریان‌ها و امکان برگزاری انتخابات در شرایط اشغال همچنان از چالش‌های مهم پیش روی روند سیاسی محسوب می‌شود.

در مجموع تحولات اخیر در اراضی اشغالی نشان می‌دهد که مسئله فلسطین وارد مرحله‌ای شده است که در آن توقف جنگ به‌تنهایی نمی‌تواند به معنای حل بحران تلقی شود. در نوار غزه، مسئله اصلی عبور از آتش بس شکننده به یک نظم سیاسی و امنیتی پایدار است؛ نظمی که در آن هم امنیت غزه تأمین شود، هم خروج نیرو‌های اسرائیلی و زمینه بازسازی تحقق یابد و هم وضعیت اداره این منطقه مشخص شود. با این حال هیچ اقدام موثری از سوی جهان و به ویژه غرب و امریکا که مبتکر طرح آتش بس در غزه بوده مشاهده نمی‌شود و به همین دلیل وضعیت این باریکه با نوعی بن بست مواجه شده است.

در کرانه باختری، چالش اصلی جلوگیری از تغییر بیشتر واقعیت‌های سرزمینی، توقف خشونت شهرک‌نشینان و بازسازی توان سیاسی و اقتصادی تشکیلات خودگردان است. در شرایطی که جامعه جهانی اعمال فشار جدی علیه رژیم اشغالگر انجام نمی‌دهد؛ تنها گزینه بازدارنده مقاومت است که به رغم سیاست سرکوب اسرائیل، همچنان بارقه‌هایی از آن در غزه و کرانه وجود دارد.