میانجیگری تازه چین در غرب آسیا

ترافیک دیپلماسی در پکن

دوم نوامبر ۲۰۲۶ در دیپلماسی چین در قبال خاورمیانه یک روز عادی نبود. در یک زمان حساس، پکن به مرکز فعالیت‌های دیپلماتیک منطقه‌ای قابل توجه تبدیل شد و سلطان عمان، هیثم بن طارق، را در یک روز با رئیس جمهور چین، شی جین پینگ، گرد هم آورد، در حالی که وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، مذاکرات جداگانه‌ای با علی باقری کنی، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، و مساعد بن محمد العیبان، مشاور امنیت ملی عربستان سعودی، که حامل پیامی از محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، به رهبری چین بود، انجام داد.

این جلسات همزمان با اعلام پکن مبنی بر اعزام نماینده ویژه خود در امور خاورمیانه، چای جون، به سفری شامل ایران، عمان و عربستان سعودی در نیمه اول نوامبر بود، که تلاشی برای کاهش تنش‌ها و بازگشایی کانال‌های سیاسی برای بحرانی است که به تهدیدی برای امنیت خلیج فارس و ثبات بازار‌های انرژی و کشتیرانی بین‌المللی تبدیل شده است.

زمان‌بندی این اقدامات، سوالاتی را در مورد اهداف پکن مطرح می‌کند و اینکه آیا با توجه به رقابت بین قدرت‌های بزرگ و خطرات فزاینده‌ای که منافع اقتصادی و راهبردی آن را تهدید می‌کند، به دنبال ایفای نقش میانجی در بحران‌های منطقه است؟

این اقدام چین را نمی‌توان از تنش‌های مربوط به درگیری ایالات متحده و ایران، نگرانی از رویارویی نظامی مجدد و تهدید امنیت دریانوردی در تنگه هرمز، تبادل حملات نظامی بین عربستان سعودی و گروه انصارالله و همچنین تغییرات در روابط روسیه و آمریکا، پیش از نشست احتمالی بین روسای جمهور ترامپ، شی و پوتین در اواخر این ماه، و همچنین محاسبات کشور‌های حوزه خلیج فارس در مورد آینده امنیت منطقه‌ای، تفکیک کرد.

امنیت انرژی

تلاش‌های دیپلماتیک فشرده چین نشان‌دهنده نگرانی‌های فزاینده پکن در مورد درگیری طولانی‌مدت در خاورمیانه و پیامد‌های آن بر اقتصاد و امنیت تأمین نفت این کشور است. اختلال مداوم در ناوبری در تنگه هرمز و افزایش قیمت نفت و هزینه‌های حمل و نقل، فشار فزاینده‌ای را بر اقتصاد چین وارد می‌کند، اقتصادی که در حال حاضر با چالش‌های داخلی رو‌به‌رو است. با وجود ذخایر عظیم نفت چین، اتکای مداوم به آنها برای جبران کمبود واردات می‌تواند به تدریج این ذخایر را کاهش دهد، به خصوص اگر مقادیر برداشت شده قابل جایگزینی نباشند یا اگر پکن مجبور شود نفت را با قیمت‌های بالاتر خریداری کند، در حالی که قبلاً آن را با قیمت‌های پایین‌تر از ایران خریداری می‌کرد.

از این رو، تشدید اقدامات دیپلماتیک پکن را می‌توان به عنوان تلاشی برای مهار این درگیری قبل از تبدیل شدن به بحرانی بلندمدت که امنیت انرژی و منافع اقتصادی چین، به ویژه در تنگه هرمز و دریای سرخ را تهدید می‌کند، درک کرد.

نقش عمان

سفر سلطان عمان به پکن با توجه به نقش مسقط در میانجیگری بین واشنگتن و تهران و تجربه طولانی آن در مدیریت کانال‌های ارتباطی غیرمستقیم بین دو طرف، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. چین، به نوبه خود، روابط استراتژیک و اقتصادی خود را با ایران و مشارکت‌های گسترده با کشور‌های خلیج فارس حفظ کرده و هماهنگی بین پکن و مسقط را به فرصتی برای تلاش‌های دیپلماتیک مکمل تبدیل می‌کند.

رئیس جمهور چین در دیدار با سلطان عمان، بر لزوم جلوگیری از تبدیل شدن خاورمیانه به عرصه رقابت بین قدرت‌های بزرگ تأکید کرد، پیامی که نشان دهنده تمایل پکن برای معرفی خود به عنوان نیرویی است که از راه‌حل‌های سیاسی به جای رویارویی‌های نظامی حمایت می‌کند.

این موضع همچنین می‌تواند به عنوان پیامی غیرمستقیم به واشنگتن تفسیر شود که تکیه بر نیروی نظامی و فشار برای ایجاد ثبات پایدار در خاورمیانه کافی نیست.

تنش زدایی میان تهران و ریاض

دیدار‌های چینی‌ها با مقامات ایرانی و سعودی را نمی‌توان از نقشی که پکن در حمایت از توافق عربستان و ایران در سال ۲۰۲۳ ایفا کرد، جدا کرد؛ توافقی که نقطه عطفی مهم در مسیر از سرگیری روابط بین دو کشور بود.

این توافق به چین اهرم دیپلماتیک داد و توانایی آن را در فراهم کردن بستری برای تفاهم بین دو قدرت منطقه‌ای با منافع مشترک قابل توجه نشان داد. با این حال، تحولات بعدی، به ویژه جنگ با ایران و پیامد‌های آن بر امنیت خلیج فارس، این نزدیکی را در معرض آزمایش‌های جدیدی قرار داده است. بنابراین، به نظر می‌رسد دیدار‌های وانگ یی با علی باقری کنی و مساعد العیبان تلاشی برای حفظ کانال‌های ارتباطی و جلوگیری از تشدید تنش‌های ایران و آمریکا به یک رویارویی منطقه‌ای گسترده‌تر باشد.

محاسبات سیاسی ـ اقتصادی

به رغم حضور دیپلماتیک رو به رشد چین در خاورمیانه، به نظر نمی‌رسد پکن بدون فراهم شدن شرایط مناسب برای موفقیت، آماده باشد تا برای میانجیگری مستقیم در بحران آمریکا و ایران شتاب کند. چین اهمیت زیادی برای اعتبار بین‌المللی خود قائل است و به دنبال تثبیت تصویر خود به عنوان یک قدرت مسئول و قادر به کمک به حل مسالمت‌آمیز مناقشات است. از این منظر، مشارکت پکن در میانجیگری عمومی به تمایل طرفین درگیر برای دستیابی به تفاهم واقعی بستگی دارد.

علاوه بر این، عامل آمریکا نیز مهم است، زیرا تصور اینکه دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، مشتاق اعطای نقش میانجی اصلی به چین در حل مناقشه با ایران باشد، دشوار است. با توجه به رقابت راهبردی بین واشنگتن و پکن، موفقیت میانجیگری علنی چین می‌تواند به عنوان یک پیروزی سیاسی برای پکن و کاهش نقش آمریکا تفسیر شود، به خصوص اگر به نظر برسد چین قادر به دستیابی به آنچه واشنگتن در انجام آن شکست خورده است، می‌باشد.

ترامپ که مشتاق است خود را به عنوان یک معامله‌گر معرفی کند، ممکن است ترجیح دهد هرگونه توافق بالقوه را به دولت خود نسبت دهد، به خصوص پس از آنکه دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای کنترل هر دو مجلس نمایندگان و سنا را به دست گرفتند.

بنابراین، پکن ممکن است مناسب‌تر بداند که پشت صحنه کار کند، تهران را به نشان دادن انعطاف‌پذیری تشویق کند و از تلاش‌های میانجی‌های منطقه‌ای حمایت کند، مشابه نقشی غیرمستقیم که با پاکستان ایفا کرد. این رویکرد به پکن اجازه می‌دهد تا بدون اینکه مسئولیت کامل نتیجه مذاکرات را بر عهده بگیرد، بر روند بحران تأثیر بگذارد.

نزدیکی روسیه و آمریکا

عامل دیگری که می‌تواند زمان‌بندی این اقدام چین را توضیح دهد، ارتباطات مداوم روسیه و آمریکا و احتمال تبدیل این ارتباطات به تفاهم در مورد برخی بحران‌های بین‌المللی، از جمله مسئله ایران، است. علیرغم همکاری راهبردی نزدیک بین مسکو و پکن، این امر وجود پویایی‌های قدرت متمایز بین دو طرف را نفی نمی‌کند. ایران علاوه بر موقعیت راهبردی خود در طرح کمربند و جاده، شریک مهمی برای چین در بخش‌های انرژی و تجارت محسوب می‌شود

پکن ممکن است با احتیاط به این احتمال نگاه کند که هرگونه نزدیکی بین روسیه و ایالات متحده می‌تواند به مسکو نقش بیشتری در تفاهمات مربوط به ایران بدهد و در نتیجه توانایی چین را برای تأثیرگذاری بر ترتیبات منطقه‌ای که مستقیماً بر منافع آن تأثیر می‌گذارند، محدود کند. بنابراین، این اقدام چین را می‌توان به عنوان تلاش مبتکرانه برای تضمین حضور خود در هرگونه مذاکرات آینده تفسیر کرد، نه صرفاً به عنوان یک قدرت اقتصادی که تحت تأثیر نتایج توافقات تحمیلی دیگران قرار می‌گیرد.

جنگ عربستان سعودی و انصارالله

برخلاف پیچیدگی‌های پیرامون احتمال میانجیگری چین بین واشنگتن و تهران، مناقشه عربستان و انصارالله ممکن است زمینه مساعدتری را برای اقدام دیپلماتیک چین فراهم کند. سفر مساعد العیبان، مشاور امنیت ملی عربستان سعودی، به پکن که حامل پیامی از ولیعهد سعودی است، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا ریاض به دنبال ترغیب چین به استفاده از نفوذ خود بر تهران برای مهار حملات حوثی‌ها است یا خیر؟

این فرضیه با توجه به گزارش رویترز در سپتامبر گذشته مبنی بر درخواست اعلام نشده چین از تهران برای کمک در مهار تحرکات گروه انصارالله، پس از درخواست کمک عربستان سعودی از پکن، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. این موضوع، احتمال نقش چین در پشت صحنه در این موضوع را، حتی بدون اعلام رسمی یک ابتکار میانجیگری، نشان می‌دهد.

چین همکاری راهبردی و اقتصادی گسترده‌ای با عربستان سعودی و توافق‌نامه‌هایی با آرامکو دارد که چندین بار هدف قرار گرفته است. در عین حال، روابط نزدیکی با ایران دارد و کانال‌های ارتباطی را در اختیار آن قرار می‌دهد که می‌تواند برای تشویق به کاهش تنش مورد استفاده قرار گیرد. با این حال، توانایی این کشور برای تأثیرگذاری بر رویداد‌ها ممکن است محدود باشد، زیرا انصارالله محاسبات سیاسی و نظامی خود را دارند. با این وجود، پکن و تهران می‌توانند برای یافتن راه حلی قابل قبول برای هر دو طرف درگیری با یکدیگر همکاری کنند.

تفاهم‌نامه ایران و عربستان سعودی که در سال ۲۰۲۳ امضا شد و با میانجیگری چین به دست آمد و مسقط نیز در آن نقش مهمی ایفا کرد، به درگیری جاری بین عربستان سعودی و نیرو‌های مسلح یمن نیز گسترش یافت. چین سعی دارد این توافق را برای تنش زدایی در شرایط کنونی به نحوی احیا کند.

جمع بندی

اقدامات دیپلماتیک اخیر چین به عنوان یک ابرقدرت شرقی حاکی از تلاش‌های این کشور برای تقویت حضور سیاسی خود در خاورمیانه، محافظت از منافع اقتصادی خود و بازآرایی موازنه قوا در برابر غرب به ویژه ایالات متحده آمریکا می‌باشد. روابط نزدیک چین با اطراف مختلف در منطقه و قدرت بالای اقتصادی، از جمله مزیت‌های این کشور جهت نقش آفرینی در روند تحولات منطقه محسوب می‌شود. با این حال، چین به هر قیمتی به دنبال میانجیگری نیست؛ بلکه ترجیح می‌دهد زمانی که فرصت‌هایی برای موفقیت وجود دارد، اقدام کند تا اعتبار بین المللی خود را حفظ کند. بنابراین، ممکن است درگیری عربستان و یمن را عرصه مناسب‌تری برای میانجیگری بیابد، در حالی که ترجیح می‌دهد در درگیری ایالات متحده و ایران در پشت صحنه فعالیت کند و به این ترتیب بتواند بدون تحمل خطر شکست، بر روند بحران‌ها تأثیر بگذارد.